Grqamol.am » Ստեղծագործություններ » Մեր Կողմից » Համլետ Մուրադյան » Վերլուծելով Կաֆկայի «Կերպարանափոխություն»-ը. Համլետ Մուրադյան

Վերլուծելով Կաֆկայի «Կերպարանափոխություն»-ը. Համլետ Մուրադյան

“Արվեստի ուժը ստիպում է կրկին ու կրկին վերընթերցել Կաֆկայի երկերը: Նրա լուծումները կամ լուծումների բացակայությունը հուշում են մեկնաբանություններ, որոնք հստակ չեն, որոնց հիմնավորելու համար հարկ է լինում երկը կարդալ այլ տեսանկյունից”: Այս տողերով է սկսում մեծ գրող Ալբեր Քամյուն Կաֆկայի գրքերի մասին իր “Հույսը և Աբսուրդը Ֆրանց Կաֆկայի Երկերում” էսսեում: Եվ ես, սովորական ընթերցողս, նախորոք ներողություն կխնդրեմ բոլոր այն ընթերցողներից, գրականագետներից և վերլուծաբաններից, եթե իմ վերլուծության մեջ չեմ անդրադարձել գրքի այն առանցքային իմաստին, որը հասկացել և նկատել են նրանք, և որը որ իրո՛ք առկա է գրքում: Սակայն իրավունք ունեմ իմ տեսանկյունից վերլուծել այն, քանի որ հասկացել եմ այնքան, ինչքան թույլ է տվել աշխարհայացքս, և ինչը որ անում եք դուք, երբ գրքի ընթերցումից հետո վերլուծում եք ցանկացած ստեղծագործություն, և էլի՛ այնքանով, որքանով որ թույլ է տալիս ձեր աշխարհայացքը:

Անձամբ ես, վեպը կարդացել եմ չորս անգամ, և ամեն անգամ ընթերցելուց հետո մեկնաբանել եմ այլ կերպ: Հիմա ձեզ հակիրճ կներկայացնեմ այն չորս ենթատեքստերը, չասված բաները, բոլոր այն պատկերները, որոնք հասկացել եմ ինքս.

1. Մարդու ադապտացիան, հարմարվողականությունը. Առաջին իմաստը, ըստ իս, որ ուզեցել է մեկնաբանել Կաֆկան, դա այն է, որ մարդու թե՛ հոգեկան աշխարհի, թե՛ ֆիզիկական ցանկացած փոփոխության դեպքում, դրանից որոշ ժամանակ անց մարդը սկսում է շատ արագ հարմարվել դրան: Չեն լինում ընդվզումներ, որևէ հուզումներ, այլ շատ արագ մարդու ուղեղը սկսում է փնտրել լուծումներ, թե ինչպես միայն հարմարվի նոր պայմաններին: Սա, իմ կարծիքով, մարդկային հոգեբանության ստեղծման այն զրոյական, ֆունդամենտալ հիմնաքարերից մեկն է, որը մարդուն տվել է բնությունը նրա արարման առաջին օրից՝ ամեն ինչին շուտ ադապտացվել, և որը գրել է Կաֆկան իր գրքում: Վեպում այդ հատվածը շատ վառ արտահայտված է սկզբում, երբ Գրեգոր Զամզան առավոտյան արթնանում է, տեսնում, որ սարսափելի ուտիճի է վերափոխվել, ու շատ կարճ ժամանակ անց այլևս չի սկսում մտահոգվել իր նոր՝ կերպարանափոխված մարմնի մասին, այլ սկսում է մտածել, թե ինչ պատասխան պետք է տա ֆիրմայում իր այդօրվա բացակայության համար (1), և սկսում է փնտրել լուծումներ, թե իր նոր մարմնով ինչպես կարող է դուրս գալ անկողնուց (2): Նա չի մտածում վերափոխվել ետ՝ դեպի իր մարդկային մարմինը: Նա փնտրում է լուծումներ՝ արդեն իր նոր մարմնով գոյատևելու համար: “Մինչև առավոտ Գրեգորի մոտ հաստատ արդեն ոչ ոք ներս չէր գա, և հիմա նա բավական ժամանակ կունենար, որպեսզի անարգել մտածել, թե ինչպես պետք է կարգավորեր իր նոր կյանքը”-նշվում է գրքում: Թերևս այս հատվածից հետո արդեն կարծիքիս նոր մեկնաբանություններ ավելացնելը կդառնա ավելորդ, քանի որ ամեն ինչ մեկնաբանում է հենց ինքը Կաֆկան:
Եվ նշեմ, որ ադապտացիան երկկողմանի է, քանի որ այն նկատվում է նաև Գրեգորի ծնողների մոտ: Երբ վերջիններս տեսնում են, որ իրենց որդին դարձել է ուտիճ, տևական պանիկայից հետո սկսում են հարմարվել դրան և ընդունում նրա նոր գոյությունը: “Արդեն առաջին օրվա ընթացքում հայրն ինչպես մորը, այնպես էլ քրոջը ներկայացրեց իրենց ունեցվածքի իսկական վիճակը և նկարագրեց հեռանկարները”: Այսինքն, ծնողներն էլ արդեն սկսեցին հարմարվել Զամզայի նոր վիճակին, ու սկսեցին փնտրել նոր ելքեր:

Սա այն մեխն է (ադապտացիան), որն ընկած է ցանկացած բանական արարածի հոգեբանության հիմքում, և որը անայլայլելի է, ինչպես այն փաստը, որ մենք բոլորս ամեն օր ունենք օդի ու ջրի կարիք:

2. Մարդու մանիպուլացված շահագործումը իր շրջապատի կողմից. Գրեգոր Զամզայի շրջապատը իր աշխատանքային վայրն էր (1), և ընտանիքը (2):
(1) Երբ Գրեգորը կերպարանափոխվել էր, ու իրենց բնակարան աշխատանքի վայրից հապշտապ ժամանեց հավատարմատարը, վերջինիս ընդհանրապես չէր հետաքրքրում, թե ինչ էր պատահել Զամզային որ չէր գնացել աշխատանքի, ողջ էր նա, թե՝ մեռած, հիվանդ էր, թե՝ առողջ: Նրան հետաքրքրում էր միայն, թե ինչու Գրեգորը այդ օրը չէր եկել ֆիրմա, որի հետևանքով գործերը այնտեղ ետ էին ընկել, ու եկել էր նրան ավելի շատ նախատելու՝ զգուշացնելով, թե իր շեֆին ամեն ինչ կներկայացնի: Գրքի այս փոքր հատվածում Կաֆկան ցանկացել է ցույց տալ, թե ինչքան քիչ է մարդը վերաբերմունքի արժանանում իր աշխատանքային ղեկավարների կողմից, երբ այլևս ի զորու է օգնել նրանց գործերին: Չէ որ հավատարմատարը, երբ տեսավ Գրեգոր Զամզայի կերպարանափոխված վիճակը, հասկանալով, որ վերջինս այլևս անճարակ է աշխատել ընկերությունում, պարզապես թողեց ու փախավ: Այսինքն, Գրեգորը էլ հարկավոր չէր նրանց, նրան այլևս անկարող էին շահագործել իրենց գործերի համար, էլ ի՞նչ կարիք կար այդտեղ մնալու և անիմաստ ժամանակ վատնելու: Թքա՛ծ նրա վիճակի վրա, փույթ չէ, որ նա արդեն չի կարող ապրել առաջվա պես, որ նա դարձել է ուտիճ, հարկավոր էր արդեն նոր, ուրիշ աշխատող փնտրել:
(2) Եվ Զամզան շահագործվում էր նաև իր ընտանիքի կողմից: Նա մասնագիտությամբ շրջիկ գործակալ էր, ու գրքում կան հատվածներ, որտեղ նշվում է. “թե ծնողներս պատճառ չհանդիսանային ու ես ստիպված չլինեի զսպել ինձ, վաղուց հայտարարած կլինեի աշխատանքից հեռանալու մասին”: Այնուհետև խոսվում է այն մասին, որ Գրեգորը պարտական էր իր շեֆին ու հավատարմատարից խնդրում էր որ ֆիրմայում իրեն պաշտպաներ այդօրվա իր բացակայության համար: Նա գիտեր, որ ֆիրմայում շրջիկ գործակալներին չեն համակրում: Այսինքն նա գիտակցում էր որ ֆիրմայում իրեն իր մասնագիտությունով չեն սիրում, և չնայած այս ամենին նա միաժամանակ դեռ պարտական էր մնում նրանց, քանի որ ժամանակին այդ ֆիրմայի տնօրենը լավություն էր արել Զամզայի ծնողներին, ու հիմա նրանք ամեն ինչ անում էին, որպեսզի Գրեգորը շտապ կարողանար դուրս գալ սենյակից և զրուցեր հավատարմատարի հետ, վստահեցներ, որ ամեն ինչ կարգին է և որ ինքը դարձյալ կսկսեր աշխատելը: Հասկանու՞մ եք, ծնողների մանիպուլյացիան այստեղ այն է, որ փոխանակ հայրը և մայրը մտահոգվեն իրենց կերպարանափոխված որդու մասին, դեռ մի բան էլ աշխատանքի վայրից ժամանած հավատարմատարի հետ միասին նախատում են նրան, թե ինչու է նա ուշացել աշխատանքից, որ իր արածը անպատասխանատվություն է, և որ իրենք պարտք են Զամզայի շեֆին, ուստի վերջինս, անկախ ամեն ինչից, պետք է վեր կենա ու շտապի աշխատանքի: Թքա՛ծ, թե ինչ է պատահել Գրեգորի հետ, կարևորը, որ որքան հնարավոր է կարողանան օգուտ ստանալ նրանից, քամե՛լ մինչև վերջ:
Հետաքրքրականը նաև այն է, ինչի վրա զարմացել էր հենց ինքը գլխավոր հերոսը՝ Զամզան, որ իր ետևից չէին ուղարկել ֆիրմայի սովորական աշակերտներից մեկին, այլ հենց հավատարմատարին, բարձր պաշտոն ունեցողին, ինչն էլ ապացույցն է այն բանի, թե որքան “ծանր մեղք” է գործում սովորական աշխատողը, եթե հանկարծ թերանում է աշխատանքային պարտականությունների մեջ: Նրան սկսում են նախատել մինչև անգամ մեծ պաշտոն ունեցողների մակարդակով, ոչ թե՝ ավելի ցածր:
Սա և՛ս մարդկային հոգեբանության այն հիմնաքարերից է, որի մասին քիչ առաջ խոսվեց:

3. Տգեղ, հաշմանդամ մարդու անտեսված լինելը ամենուրեք. թե՛ ընտանիքում, թե՛ շրջապատում:

Բոլորս էլ ասում ենք, որ մարդու մեջ արտաքինը երկրորդական է, որ առաջնայինն ու կարևորը ներքին գեղեցկությունն է, քաջ գիտակցելով, որ այդպես արտահայտվելով նախ և առաջ ստում ենք ինքներս մեզ: Խաբում ենք, քանի որ այդպես չենք մտածում: Իրական կյանքում հանդիպած կլինեք այնպիսի ընտանիքների, որտեղ երբ որևէ մեկը առողջական խնդիրների պատճառով դառնում է հաշմանդամ (կամ ցմահ անկողնային հիվանդ), որոշ ժամանակ անց տահն հարազատները այլևս դժվարությամբ են սկսում տանել նրա ներկայությունը: Ճիշտ է, ցուցաբերում են հոգատարություն, անում են ամեն հնարավոր բան, որպեսզի հիվանդի վիճակը բարելավվի, սակայն համոզված եղեք, ներքուստ աղոթում են աստծուն, որ այդ անտանելի վիճակը որքան հնարավոր է շուտ ավարտվի: Եվ՛ հիվանդը ազատվի իրենցից, և՛ իրենք՝ հիվանդից: Եվ հիմա նույնն էլ գրքում է ներկայացված.“Աշխատանքից ուժասպառ ու գերհոգնած այս ընտանիքում էլ ո՞վ ժամանակ ուներ Գրեգորի մասին ավելի շատ հոգ տանել, քան անհրաժեշտ էր: Տնտեսությունը գնալով սահմանափակվում էր…” (և որոշ հատվածի բաց թողումից հետո շարունակվում է)՝ “Գրեգորը շատ լավ հասկանում էր, որ նոր բնականար տեղափոխվելուն միայն ինքը չէր խանգարում. իրեն կարելի էր մի քանի օդանցք ունեցող համապատասխան մեծության արկղի մեջ առանց դժվարության նոր բնակարան տանել, իսկ բնակարանը փոխելու ցանկությունից կատարյալ հուսալքությունն էր ետ պահում, և այն միտքը, թե դժբախտությունն իրենց ավելի շատ է ընկճել, քան որևէ մեկին՝ բարեկամների ու ծանոթների շրջանում”: Այսքանից հետո ասածիս այլևս նոր մեկնաբանություն ավելացնելու կարիք չկա. ամեն ինչ մեկնաբանում է դարձյալ հենց ինքը՝ Կաֆկան:
Ֆիզիկայում կա մի օրենք, որտեղ բոլոր մարմինները ձգտում են գտնվել այն վիճակում, որտեղ հանգիստ են, այսինքն՝ հանգստի վիճակում: Երբ որ մենք առարկան բարձրացնում ենք սեղանի վրայից և բաց թողնում՝ նա միանգամից ընկնում է սեղանի վրա, քանի որ դա իր զրոյական, հանգստի վիճակն է: Նույնն էլ մարդկանց մոտ է: Երբ ինչ-որ փոփոխություն խաթարում է նրանց անդորրը, նրանց ամբողջ գիտակցականն ու ենթագիտակցականն աշխատում են նրա հանգստությունը ետ բերել դեպի առաջվանը: Եվ սա կատարվեց Զամզայի ընտանիքում նույնպես, երբ խաթարվել էր նրանց տնտեսությունը. “Ինչ որ կյանքն էր պահանջում այս խեղճուկրակ մարդկանցից, մինչև վերջ անում էին. ընտանիքում բոլորը ստիպված սկսել էին աշխատել. հայրը բանկի նույնիսկ փոքր պաշտոնյայի համար էր սկսել նախաճաշ բերելը, մայրն անծանոթ մարդկանց համար սպիտակեղեն կարելով էր սպառում իրեն, քույրը հաճախորդների հրամանով այսուայնկողմ էր վազվզում վաճառասեղանի հետևում…”: Այս հատվածը, որն ապացուցեց քիչ առաջ նշածս ֆիզիկայի օրենքի պրակտիկ կիրառելիությունը Զամզաների ընտանիքում, այն է՝ փոփոխությունից հետո ետ գալ հավասարակշռության վիճակին, կարելի է տալ նույնիսկ նոր՝ երկրորդ իմաստը, որը նաև անդրադարձ ու լրացումն է այս վերլուծության երկրորդ կետին (2. Մարդու մանիպուլացված շահագործումը իր շրջապատի ու ընտանիքի կողմից.): Ինչպես տեսնում եք այս հավտածով Զամզաների ամբողջ ընտանիքը սկսում է աշխատել, երբ իրենց որդին այլևս չէր աշխատում…Բայց, այսինքն, այսինքն չէ՞ որ նրանք առաջ էլ կարող էին աշխատել երբ դեռ Գրեգորն աշխատում էր: Սա ևս ապացույց այն բանի, որ նրանց ամբողջ ընտանիքը գերադասում էր միայն իրենց հանգիստը, իսկ աշխատանքի համար փոխարենը շահագործում էին իրենց որդուն:

4. Քավարան

Սա խիստ սուբյեկտիվ կարծիք է, և բնավ կարող եք չհամաձայնել ասածիս հետ, սակայն եթե ես ցանկացել եմ վերլուծել գործը իմ պատկերացման սահմաններում, ուստի այն պետք է լինի ամբողջական ու մինչև վերջ:
Նախ, ինչ է քավարանը. դա այն մաքրարանն է, որտեղ ննջեցյալների հոգիների զանազան փորձություններ անցկացվելուց հետո նոր որոշվում է՝ դրախտ գնան նրանք, թե դժոխք: Այստեղ մի փոքր անդրադարձ կատարենք Կաֆկայի «Դատավարություն» գրքին ու այնուհետև շարունակենք «Կերպարանափոխության» ուսումնասիրությունը, որպեսզի ավելի դյուրալուր լինի 4. կետիս վերլուծությունը: Խոստանում եմ, շատ չենք շեղվի ճանապարհից:
«Դատավարություն»-ում, երբ առավոտյան Յոզեֆ Կ.-ն քնից արթնանում է, տեսնում է, որ նրան երկու հոգի ձերբակալում են: Մարդիկ կլինեն, ովքեր այս վիճակը կանվանեն արթնացած երազատեսություն, սակայն անձամբ իմ կարծիքով դա ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ այն, որ նախորդող գիշերը Յոզեֆ Կ.-ն մահացած է լինում, իսկ առավոտյան ժամանած երկու հոգի-ն, ովքեր եկել են ձերբակալելու նրան ու տանում են դատավարության, հրեշտակներն են: Սա իմ պատկերացմամբ: Եվ ամբողջ դատավարության պրոցեսը ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ քավարանում տեղի ունեցող գործողություն, ու վերջում կորոշվի հերոսի ճակատագիրը. անցա՞վ նա արդյոք իրեն հատկացված փորձությունները, թե ոչ: Եվ եթե հիշում եք, «Դատավարության» վերջում հերոս Յոզեֆ Կ.-ն մեռավ շան նման, այսինքն, միգուցե և չանցա՞վ փորձությունը…
Եվ հիմա նույնն էլ Կաֆկայի «Կերպարանափոխություն»-ում է (ասել էի, չէ՞, որ շատ չենք շեղվի): Առավոտյան շրջիկ գործակալ Գրեգոր Զամզան երբ արթնանում է և տեսնում, որ ուտիճի է վերածվել: Ու այժմ տանելով զուգահեռներ այս ստեղծագործության և «Դատավարության» միջև, թե ինչպես են նույն ոճի մեջ նրանք սկսվում, ենթադրում եմ, որ Գրեգորը նախորդող գիշերը նույնպես մահացած է լինում, Զամզաների ընտանիքը իհարկե ցավում է նրանց որդու կորուստը, սգում մահը, կյանքը շարունակվում է ռեալ աշխարհում, անպայման նրան կտանեն և ըստ ծիսակարգի կթաղեն: ԲԱՅՑ, մյուս կողմից, սկսվում է ոչ միայն արդեն մեռած Գրեգոր Զամզայի, այլև ողջ Զազմաների ընտանիքի քավարանային կյանքը՝ իրականությունից դուրս, և այստեղ արդեն այդ կեցությունը ընտանիքի անդամների բացասական ենթագիտակցությամբ (շահագործող, գծուծ, Չզավակասեր) ու Գրեգոր Զամզայի արժեհամակարգին համարժեք ու էությամբ համապատասխան (ուտիճի տեսքով) արտահայտված քավարանային կյանքն է: Եվ ինչպես «Դատավարություն»-ում հերոսը մեռավ շան նման, այնպես էլ այստեղ սատկած ու չորացած ուտիճին տարան ու թափեցին:

* * *

Վերլուծությանս վերջում ավելացնեմ այն, որ ինձ համար ստեղծագործության ուժեղ հոգեբանական հատվածներից մեկն էր նաև այն մասը, երբ ամենավերջում ընտանիքը գնացքի մեջ էր, այդ բոլոր դեպքերից հետո նրանք արդեն մտածում էին իրենց աղջկան ամուսնացնելու մասին: Այսինքն, ինչ էլ որ պատահի կյանքում, միևնույնն է այն շարունակվում է, և չնայած բոլոր դժբախտություններին, այն պետք է շարունակել ապրել, ստեղծել, արարել, հնի բացակայությունը նորով լցնել:

…Թերևս այսքանը, սիրելի ընթերցողներ: Կաֆկան այն գրողն է, իրականության ու աբսուրդի, մանր կենցաղի ու վերերկային երևակայության շարադրանքի այն արքան, ում գործերը ամեն անգամ ընթերցելով կարելի է փնտրել բոլորովին նո՛ր իմաստներ ու ենթատեքստեր: Եվ ես շատ ուրախ կլինեմ, եթե դուք ինձ լուսավորեք ձեր այն մտքերով, որոնք որ ես բաց թողեցի: Փորձեցի որքան հնարավոր է գործը վերլուծել հոգեբանական տեսանկյունից, այն հոգեբանության, որն ըստ իս Կաֆկան ներդրել է իր այս գրքի մեջ, և որը, որքանով որ ես կարողացա, փորձեցի վեր հանել ու մատուցել ձեզ հնարավորինս պարզ, ինչը, հավատացեք, բնավ հեշտ չէր:

Այսքանը, շնորհակալություն ընթերցելու համար:

Հ.Գ. Որոշ “կիքսեր”

1. Գքրի 171-րդ էջում Կաֆկան գրում է՝ “Քաջ ծանոթ չորս պատերը իրենց մեջ էին առել նրա փոքր, բայց հարմարավետ սենյակը”, իսկ արդեն 185-րդ էջում՝ “սակայն բարձր, ընդարձակ սենյակը, ուր ինքն էր արդեն հինգ տարի բնակվել…” և այլն: Սկզբում խոսվում է փոքր, իսկ հետո՝ ընդարձակ սենյակի մասին:

2. Գքրի 179-րդ էջում Կաֆկան գրում է՝ որ կերպարանափոխված Գրեգոր Զամզան իրականում ոչ մի ատամ չունի, էլ ինչպես պետք է բռներ բանալին, բայց փոխարենը ծնոտներն էին բավական ուժեղ և հենց դրանց օգնությամբ էլ նա բանալին շարժման մեջ դրեց: Իսկ անմիջապես 180-րդ էջում գրում՝  “նա ողջ ուժով ատամներով սեղմեց բանալին”:

3. Գքրի 190-րդ էջում Կաֆկան գրում է՝ որ քույրը՝ Գրետան, իր տասնյոթ տարեկան հասակում դեռ լրիվ երեխա էր… Իսկ գրքի վերջում պատմում՝ որ Գրետան արդեն դարձել էր գեղեցիկ ու փարթամ աղջիկ (գրքում նկարագրված են ընդամենը մի քանի ամսվա ընթացքում տեղի ունեցող իրադարձություններ):

Հեղինակ՝ © Համլետ Մուրադյան
Նյութը այլ տեղեր օգտագործելուց առաջ կապվել հեղինակի հետ:



Yandex.Metrica Display Pagerank

Բոլոր հեղինակային իրավունքները պաշտպանված են. Copyright © 2013-2017 Grqamol.am: All Right Reserved
Այլ կայքերում կամ հեռուստառադիոընթերցումներում մեջբերումներ անելիս հղումը Grqamol.am-ին պարտադիր է: