Grqamol.am » Ստեղծագործություններ » Ընթերցողից » Վահան Մովսիսյան «Ցեցը»

Վահան Մովսիսյան «Ցեցը»

Ցեցը

Անձրևը  դադարեց: Տանիքը դեռ թաց էր: Ջուրը,հավաքվելով կիսաշրջանաձև շիֆրերի վերջնամասում,կթթում էր ցած`գոյացնելով փոքրիկ ջրափոսեր: Միևնույն օրինաչափությամբ ջրափոսերի մեջ թափող կթթոցները պարզ լսելի էին նույնիսկ սենյակում: Ներսում`պատուհանի առջև, հին փայտյա աթոռին նստած երիտասարդը մտքերով էր տարված: Երիտասարդի`ոչինչ չորոնող և անտարբերությամբ լցված աչքերը, ինչպես նաև երբեմն դեմքին երևացող հարցական արտահայտությունները մատնում էին, որ ինքնէլ չի կարողանում գտնել իրեն անչափ հուզող հարցերի պատասխանները:

Հունիսյան կեսօր էր: Նույնությունն ընդհատելու նպատակով որոշեց փոքր-ինչ զբոսնել: Ամպերի ու Արևի կռիվը վերջապես վերջացավ: Արևը շողաց: Մոտեցավ պահարանին, ապա այնտեղից դուրս բերելով ամառային իր սպիտակադեղնավուն վերնաշապիկը՝ մոտեցրեց քթին՝ կարոտած շունչ քաշելով: Հանելով իր վրայի շորերը՝ հանկարծ քրտնահոտ զգաց, առանց երկար-բարակ մտածելու վերցրեց սրբիչն ու մտավ լոգարան: Սառը ցնցուղը կարծես մաքրել էր նաև նրա դեմքից խորը մտահոգությունների արտացոլումը: Վերջապես հագավ վերնաշապիկն ու կանգնելով հայելու արջև` փորձեց վարսահարդարչով չորացնել մազերը: Հայելու երկու կողմերում դրված էին օծանելիքի տուփեր, սակայն գերադասելով մարմնի բնական բույրը` երբեք չէր օգտվում դրանցից: Վերջում հագնելով նորաձև կոշիկները` վերջապես դուրս եկավ տնից: Մեկ հստակ, մեկ անորոշ քայլերով հասավ փողոցի սկզբնամաս, որտեղից սկիզբ էին առնում նմանատիպ մի քանի թաղամասեր, իսկ գլխավոր ճանապարհի մի ծայրը ձգվում էր դեպի մարդաշատ քաղաքի կենտրոնը: Նրա համար ժամանակի ընթացքում փոքր-ինչ մեկուսացումը կարոտ էր ծնել մարդաշատ վայրերի նկատմամբ, այնպես որ ճանապարհի ընտրությունը նրանում երկմտանքի առիթ չդարձավ: Փոքր-ինչ վերելքը, քայլելը դարձնում էր դժվար: Քայլելով ճանապարհի աջ եզրով, հանկարծ վտանգ զգաց թիկունքից մռնչյունով եկող մեքենաներից, ապա անցնելով ճանապարհի ձախ մայթ, շարունակեց քայլերը: Մեքենաները գալիս էին դիմացից, և ընդամենը մեկ կամ մեկուկես մետր հեռավորության վրա սրընթաց անցնում էին կողքով այնպես, որ օդի հետ խառնված փոշին օդային ալիքի տեսքով հարվածում էր նրան: Մտորումներով տարված` հասավ կենտրոնական մի վայր: Դա հրապարակատիպ մի վայր էր` շրջապատված փոքր զբոսայգիներով, սովորաբար մարդկանցով լի, սակայն երկար տեղացած անձրևից հետո մարդիկ երևի ինչ-որ հետաքրքիր զբաղմունք էին գտել իրենց տներում և գրեթե ոչ ոք տնից դուրս չէր եկել: Ժամանակը արագ էր անցնում, արդեն մի քանի ժամ էր, ինչ քայլում էր ու դրա արդյունքում սպառել էր ողջ էներգիան, ոտքերն էլ ցավում էին, բայց մտքերը դեռ չեին հանդարտվել, այնքան էր խորացել իր մտքերի մեջ, որ ենթագիտակցորեն սկսեց մտքերն արտասանել շուրթերով.

-Քայլում եմ անորոշ ձևով, քայլում եմ փողոցի երկար ձգվող մայթով, կողքովս անցնում են մարդիկ, փողոցով` մեքենաներ, ո՞ւր են գնում, որտեղի՞ց են գալիս: Գիշեր է: Մեջս նորից ինձ ծանոթ զգացողությունն է, դա կորստի զգացողությունն է, որ ես կորցնում եմ այն ժամանակը, որի ընթացքում ես պարզապես քայլում եմ, բայց ի՞նչ անեմ, եթե չքայլեմ, ես չգիտեմ, թե ինչ, դրա համար էլ քայլում եմ: Կյանքն էլ է մի ճանապարհ, որի ընթացքում դու էլի քայլում ես ու գնում ես դեպի նոր բացող օրը: Օրը բացվում է արևի հետ, դու քայլում ես դեպի արևը և երբ արևի շողերը ընկնում են աչքերիդ մեջ, չթողնելով տեղեկացվել գալիք խոչընդոտների մասին, դժվարացնում են կողմնորոշվելը, իսկ երբ մի պահ կանգ ես առնում, շրջվում ես արևին հակառակ ու նայում ես անցածդ ճանապարհին, տեսնում ես ճանապարհիդ հանդիպած բոլոր խոչընդոտները և պարզ երևում է, թե ինչպես կարելի էր դրանք  հեշտությամբ հաղթահարել կամ ընդանրապես շրջանցել, տեսնում ես նաև այնպիսի անհաղթահարելի խոչընդոտներ, որոնց որ բախտի բերմամբ չես պատահել: Տեսնում ես նաև մարդկանց, ովքեր  դեռ քայլում են այն ճանապարհով, որով որ դու արդեն անցել ես, ոմանց էլ չես տեսնում, ենթադրում ես, որ նրանք ետ են մնացել ու էլ չեն երևում, այնինչ, նրանք էլ են շրջվել արևին հակառակ ու նայում են քեզ վրա, նրանք արդեն անցել են այն ճանապարհով, որով որ դու դեռ քայլում ես: Զգացողությունը դառնում է ավելի ու ավելի տագնապալի, ուզում եմ գոռալ, այնպես բարձր գոռալ, որ բոլորը մի պահ կանգնեն ու ինձ նայեն, իսկ ես նրանց մի հարց տամ. «Ո՞վ եմ ես»: Չեմ կարծում, թե ինքս ինձ ճանաչում եմ, անգամ եթե ինքս ինձնից առանձնանայի ու նայեի ինքս ինձ, ի՞նչ կմտածեի, ո՞վ եմ ես, կարծես ամբողջ աշխարհը կենտրոնացել է շուրջս ու հետևում է ինձ, իմ ամեն քայլին, թեպետ ամենքն իմ հանդեպ այնքան անտարբեր են: Իսկ միգուցե մյուսների հանդեպ ունեցած իմ անտարբերությո՞ւնն է ինձնում նման մտքեր ծնում: Ինչքան հեշտ կլիներ, եթե նմանվեի մյուսներին ու ապրեի նրանց պես, կամ եթե նրանք նմանվեին ինձ, սակայն այդ դեպքում կարծում եմ, որ նորից կձգտեի տարբերվել նրանցից, ինչո՞ւ եմ խուսափում նմանությունից, միգուցե ենթագիտակցորեն առավելություն եմ զգում մյուսների հանդեպ և դա դրսևորվում է մյուսներից մեկուսանալու ցանկությամբ, իսկ միգուցե հակառա՞կը, զգում եմ մյուսների առավելությունն իմ հանդեպ, որ նրանք չունեն այն, ինչ որ ունեմ ես, իմ մեջ մի տեսակ ավելորդություն եմ զգում: Ամեն դեպքում, տարբերությունն ինձնում ինքնավստահության բարձրացման և ինքնության պահպանման ամենացանկալի ձևն է, որը, թերևս, աննշան հույսով է կապում ապագայի հանդեպ հավատին ու նորից էլի հակասում եմ ինքս ինձ, չէ՞ որ ամեն անգամ վերև նայելուց նորից նույն հարցն եմ տալիս. «Ինչո՞ւ ես հորինել ինձ»: Ներքուստ տանջվում եմ, ինձ թվում է, որ ես ոչինչ եմ, փալաս եմ, անպետք իր եմ, անհաջողակ ու անիծված եմ, հասկանում եմ միայն, որ ես չեմ ապրում, չեմ կարում ապրեմ: Ի՞նչու է այսպես, իսկ ի՞նչ եմ ես ուզում, արդեն գժվում եմ, ուզում եմ ազատվել բոլոր այս մտքերից, ուզում եմ ինձ թեթև զգալ, ուզում եմ ամեն բացվող առավոտ մի նոր աղջկա հետ անկողնում պառկած դիմավորել լուսաբացը, հետո տարբեր ալկոհոլային խմիչքներով ողողել օրս և երեկոներն էլ ուղեկցել թմրեցնող հաբերով, հիմա միայն դա եմ ուզում, ուզում եմ ինձ լիովին նվիրել կյանքի հաճույքներին, բայց արի ու տես, որ դա էլ է ինձ անկարելի: Կյանքի հաճույք ասվածը նման է «գլամուր» աղջկա ու իմ նման էժանագին նվերների նկատմամբ չափազանց անտարբեր է: Դրա համար ես ինձնից արժեք պետք է ներկայացնեմ, այնինչ, ես չեմ գնահատվում: Իսկ ո՞րն է արժեքը, ո՞րը իմաստը, միգուցե կյանքի արժեքը կայանում է կյանքում ունեցած հաճելի զգացողությունների ու պահերի մեջ, սակայն իմաստ չկա, ամեն ինչ անցողիկ է: Ամեն դեպքում, ելք է պետք գտնել, ցանկացած դրությունից ելք կա: Մեռնել է պետք ու ծնվել է պետք նորից:

*  *  *

-Տղե´րք արթնացեք, տղե՛րք, ո՞վ կա արթուն:

Ես նրան լսում էի, բայց չէի կարողանում շարժվել, տասը ժամից ավել կլիներ, որ ճամփա էինք գնում, սկզբում քունս չեր տանում, զրուցում էի կողքս նստած տղայի հետ, զրուցասեր տղա էր, ինչից ասես, որ չխոսեց, արդեն ձանձրացրել էր ինձ, սակայն նրա պատմությունները դեռ չէին վերջանում, ձևացնում էի, թե նրան եմ լսում, բայց մտքերով էի տարված, Հասմիկից և Սոֆայից բաժանվելու պահը գլխիցս դուրս չէր գալիս: Այնքան էի խորացել մտքերիս մեջ, որ չէի էլ նկատել, թե ինչպես է զրուցընկերս քնով անցել, մյուսներն էլ էին քնել, արթուն էինք մնացել ես ու մեզ ուղեկցող սպան, որը նստած էր մեքենայի սկզբնամասում` դռան մոտ` դեմքով դեպի մեզ և երկար ժամանակ էր արդեն` անթարթ աչքերով նայում էր ինձ` ուղիղ աչքերիս մեջ: Մեքենան սար էր բարձրանում և չնայած նրան, որ արդեն ամառ էր, լեռնային այդ գոտում օդը սաստիկ սառն էր: Մեքենայի շարժիչից սրահ ներթափանցող տաք օդը փչում էր դեմքիս` չորացնելով աչքերիս միջից հեղուկային մասը, ինչը որ լրացուցիչ կերպով նպաստում էր քնի: Աչքերս թարթում էի սովորականից ավելի հաճախակի, սակայն դա անում էի ավել դանդաղ ու երբ հերթական անգամ աչքերս դանդաղ կերպով փակեցի, ինձ թվաց, թե նույն վայրկյանին լսեցի սպայի ձայնը, որը հրամայական առոգանությամբ «տղերք» էր կանչում, այնինչ, այդ ընթացքում երկու ժամից ավելի էր անցել: Աչքերս բաց արեցի` չնայած նրան, որ ուժգին մռմռում էին, այնուամենայնիվ փորձում էի դա ցույց չտալ, սակայն անօգուտ, դա պարզ կերևար ճակատիս խոյակներից և այտերիս լարվածությունից: Անտեսելով սպայի զիլ ձայնով կանչերը` մի քանիսը դեռ քնած էին մնացել կամ այդպես էին ձևանում: Սպան աչքի տակով նայեց քնածներից յուրաքանչյուրին և խորամանկ արտահայտություն տալով դեմքին` ժպտաց, որի խորհուրդը ես հետո պիտի միայն հասկանայի: Մի քանի վայրկյան հետո սպան, դիմելով արթուններին, ասաց.

-Ձեր կողքի քնածներին արթնացրե´ք, տասը րոպեից տեղ ենք հասնելու:

Առավոտյան ժամը վեցն էր, լույսն ու խավարը բաշխված էին հավասարաչափ, մեքենան կանգ առավ սարերով շրջապատված անտառի միակ շինության կողքին, դա զորամասն էր, որտեղ անց էի կացնելու իմ կյանքի երկու տարիները: Վաղորդյան այդ ժամին մեզ դիմավորելու էին եկել երեք զինվոր և մեկ սպա: Զինվորները կոչումով սերժանտներ էին, որոնք հանդիսանալու էին մեր դասակի կրտսեր հրամանատարակազմը, իսկ սպան կոչումով ավագ լեյտենանտ էր, նա մեր դասակի հրամանատարն էր լինելու: Մեզ ուղեկցող սպան մեքենայից իջավ և երկար ժամանակ էր արդեն` զրուցում էր ավագ լեյտենանտի հետ: Հետո մեզ էլ կարգադրեցին իջնել մեքենայից և շարվել մի գծով զուգահեռաբար` դեմքով դեպի ավագ լեյտենանտը, ապա մեզ ուղեկցող սպան խոսեց.

-Ձեզ եմ ներկայացնում պարոն ավագ լեյտենանտ Մարգարյանին,-մի պահ լռելուց հետո նորից շարունակեց,-ծառայության անցնելով բանակում` ձեզ համար սկսվում է նոր կյանք, պարոն ավագ լեյտենանտ Մարգարյանը կլինի ձեր նոր կյանքի առաջին ուսուցիչը, այսինքն մինչև ձեր զինվորական երդման օրը նա կլինի ձեր դասակի հրամանատարը, չի բացառվում նաև, որ պարոն ավագ լեյտենանտ Մարգարյանը կլինի ձեզնից ոմանց դասակի հրամանատարը` մինչև ձեր զինվորական ծառայության վերջին օրը: Հետագայում պարոն ավագ լեյտենանտ Մարգարյանը ձեզ կասի, թե ինչ է իրենից ներկայացնում դասակը, կծանոթացնի զինվորական ծառայության կանոններին ու դրանց մանրամասներին: Դուք արդեն հասուն տղաներ եք ու ձեզ համար անցել է կյանքի պատանեկական  շրջանը: Այժմ ձեզ հանձնարարվում է մի գործ, որն էությամբ սուրբ է և պատասխանատու, ուստի կոչ եմ անում չլինել արկածախնդիր ու կամակոր: Եղե´ք սթափ ոչ միայն ֆիզիկապես, այլև` մտքով: Լրջորեն մոտեցեք ծառայությանն ու ներողամիտ եղեք ընկերոջ հանդեպ: Գիտակցեք, որ դուք եք մեր երկրի պաշպանն ու խաղաղության միակ երաշխիքը: Ձեր թույլ լինելու դեպքում վտանգված է ոչ միայն մեր երկրում ապրող քաղաքացիների կյանքը, այլև ոչ պակաս վտանգված կլինի եկեղեցիների, գերեզմանների ու մյուս սրբատեղիների գոյության հարցը: Հուսով եմ, որ դուք դա հասկանում եք ու պատվով կկատարեք ձեր առջև դրված խնդիրը, սպան նորից դադար առավ ու վերջում ավելացրեց,-ժամանակը եկավ, որ ես ձեզ հրաժեշտ պետք է տամ, ձեզ բարի ծառայություն եմ ցանկանում: Աստված ձեզ հետ:

Ամեն մեկս մեր հերթին մեզ ուղղված բարի ցանկության համար շնորհակալություն հայտնեցինք այնպես, որ նրան ուղղված շնորհալական արտահայտություններից վայրկյանական ժխոր ստեղծվեց, դրանից հետո նա նորից նստեց մեքենան, և մեքենան շարժվեց այն ուղղությամբ, որով որ եկել էր: Մենք դեռ շարված էինք մի գծի վրա: Մեր դիմաց՝ չորսից հինգ մետր հեռավորության վրա, կանգնած էր ավ-լտ Մարգարյանը: Նրանից ձախ՝ նույն գծի վրա, շարվել էին երեք սերժանտները: Մենք սպասում էինք սպայի խոսքին, իսկ նա դեռ ոչինչ չէր ասում: Մի քանի րոպե անց այդպես անորոշ ու աննպատակ կանգնելուց արդեն ձանձրացել էինք: Ապա սպան շարային կեցվածք ընդունեց և ակնթարթորեն խորը շունչ քաշելով` գոռաց.

-Ողջու՛յն ձեզ:

Նա դա ասաց կտրուկ և նրա «ողջույն»-ի «ու»-ն ավելի բարձր լսվեց, քան բառի մնացած տառերը: Մինչև այդ չէի պատկերացնի, որ ողջույնի խոսքը կարող է այդչափ անհյուրընկալ և ջղային հնչել: Նրա ձայնը առավոտյան այդ անաղմուկ ժամին տարածվեց սարերի մեջ և ձայնի ալիքները դիպչելով սարերի քարափներին` արձագանքի տեսքով նորից վերադարձան մեզ: Դա սթափեցրեց մեզ, մեր միջից վայրկենապես կորավ քնի ցանկությունը, որը մինչ այդ պահը մեզնում ամենից մեծ գրավականն էր: Նրա բարձր «ողջույնին» մեզնից մի քանիսը պատասխանեցին «ողջույն»-ով, մի քանիսն էլ քթների տակ արտասանեցին «բառև» բառը` չիմանալով, թե ինչպես է պետք ողջունել զինվորական ձևով: Դրանից հետո կարճ ժամանակով նորից լռություն տիրեց, ապա ավ-լտ Մարգարյանը խոսեց.

-Այս պահից սկսած` դուք ծառայության եք անցնում Հայաստանի Հանրապետության Զինված ուժերում և համարվում եք զինվորներ: Ձեր առաքելությունը կլինի պաշպանել մեր երկրի սահմանները, իսկ մենք կսովորեցնենք ձեզ, թե ինչպես դուք դա անեք: Եվ որպիսի դուք դա կարողանաք անել, անհրաժեշտ են մի քանի կարևոր նախապայմաններ: Ուրեմն, մոռանում եք, թե դուք ով եք եղել քաղաքացիական կյանքում և ինչ կյանքով եք ապրել, դուք էս պահին մեռնում եք ու ծնվում եք նորից: Մոռանում եք` ինչ եք կերել, ինչ եք հագել, ինչ եք սիրել, ինչ չեք սիրել, մոռանում եք` ինչեր եք արել և չեք էլ մտածում, թե ինչեր դեռ պետք է անեիք: Մոռանում եք, որովհետև դուք արդեն զինվորներ էք: Կուտեք այն, ինչ ձեզ կտան, կհագնեք զինվորական հագուստ և կանեք այն, ինչ ձեզ կհրամայեն,-սպան մի փոքր մեղմացրեց ձայնն ու ավելացրեց,-լավ կլիներ` մոռանայիք ձեր քաղաքացիական երազանքների մասին նույնպես, որովհետև բանակը ձեզ հաստատ կփոխի: Իսկ հիմա,-առաջվա նման նորից սկսեց խոսել կոպիտ տոնայնությամբ,-իմ «ձախ դարձ» հրամանից հետո ձեզնից յուրաքանչյուրը իննսուն աստիճանով շրջվում է դեպի ձախ` դեմքով դեպի զորամաս, և մի գծով` իրար ետևից, առանց իրարից ետ-առաջ ընկնելու «քայլով մարշ» հրամանից հետո կմտնեք զորամասի դարպասներից ներս:

Բարի գալուստ մեր զորամաս:

Այսքանն ասելուց հետո ավ-լտ Մարգարյանը երկու քայլի չափով ետ գնաց և նորից ընդունելով շարային կեցվածք` ամբողջ ձայնով գոռաց.

-Ձա՜խ դա՛րձ,-ու գլուխը թեքելով զորամասի դարպասների կողմը` շարունակեց,-բացե՛ք դարպասները,-նույն պահին մեծ արագությամբ դարպասների ետևում կանգնած զինվորները բացեցին դարպասները և սպան արձակեց հաջորդ հրամանը,-քայլո՜վ մա՛րշ:

Իհարկե, շատ լավ էինք հասկացել, որ «քայլով մարշ» հրամանից հետո քայլել էր պետք, սակայն մեզնից յուրաքանչյուրի մեջ լարվածություն կար, որը և կասկածների էր բերում, արդյո՞ք քայլել է պետք: Քայլեցինք միայն այն ժամանակ, երբ մեզ ուղեկցող սերժանտները մի քանի անգամ ցածր ձայնով հուշեցին` քայլեք: Մինչ մենք մտնում էինք զորամասի դարպասներից ներս, ավ-լտ Մարգարյանը աննկատ ձևով հեռացավ մեզնից` թողնելով մեզ երեք սերժանտների հետ միասին: Հետաքրքիր զգացողություն էր, երբ արդեն զորամասի ներսում էինք: Այստեղ մի էներգետիկ դաշտ կար, որը դարպասներից ներս մտնելուց հետո անմիջապես զգացի ինձ վրա: Դաշտի ազդեցության տակ մարտական ոգևորվածություն էր առաջանում և գնալով մեծանում էր, ինչքան որ մենք մոտենում էինք շարահրապարակին: Ամբողջ շարահրապարակով մեկ դասակների կազմով շարված էին զինվորներ, որոնք առավոտյան մարմնամարզության էին պատրաստվում: Գեղեցիկ էր նայվում: Հետո մեզ ուղեկցող սերժանտներից մեկը մեզ «կանգ առ» հրամանը տվեց և ապա խոսեց.

-Տղե´րք, դեմքով շրջվեք իմ կողմը,-մենք բոլորս շրջվեցինք,-էս պահից սկսած մինչև ձեր երդման օրը մենք (նկատի ունենալով իրեն և մյուս երկու սերժանտներին, որոնք կանգնած էին նրա ձախ կողմում) պատասխանատվություն ենք կրելու ձեր համար: Ձեր կատարած ցանկացած լավ քայլի համար մեզ էլ ձեզ հետ հավասար կխրախուսեն ու ձեր կատարած ցանկացած վատ քայլի համար ձեզ հետ հավասար կպատժեն, դրա համար ցանկացած քայլ կատարելուց առաջ մեզ նախապես տեղյակ պահեք: Առանց մեզ զգուշացնելու` ոչ մի տեղ չգնաք, անգամ զուգարան կամ ծխելու:

Մինչ սերժանտը մեզ ծառայության ներքին կանոնների մասին էր տեղեկացնում, նորից մեզ էր մոտենում ավ-լտ Մարգարյանը: Սերժանտը նկատելով նրան` կիսատ թողեց խոսքը և ամբողջ ձայնով արձակեց «զգաստ» հրամանը: Մյուս երկու սերժանտները շարային կեցվածք ընդունելով` պատվի առան և այդ դիրքով մնացին այնքան ժամանակ, մինչև սպայի «ազատ» հրամանից հետո չլսեցին «զգաստ» հրամանը արձակող սերժանտի` այս անգամ «ազատ» հրամանը:

Սպան մոտեցավ սերժանտներին և կարծես անտեսելով մեր ներկայությունը` դիմեց նրանց.

-Նորակոչիկներին ուղեկցե´ք լսարան: Մինչև առավոտյան մարմնամարզության ավարտը թող մնան լսարանում ու այդ ընթացքում թող պատրաստվեն առավոտյան նախաճաշին: Ճաշարանից դուրս գալուց հետո կբաժանեք զինվորական հագուստները ու մինչև ժամը տասնվեց զրո-զրոն նորակոչիկներին սովորեցրե´ք հագուստի ճիշտ կրման ձևը: Ժամը տասնվեց զրո զրոյին թող պատրաստ լինեն հանդիպելու գնդի Անձնակազմի հետ տարվող աշխատանքների գծով տեղակալի հետ,-այսքանն ասելուց հետո վերջում ավելացրեց,-առաջադրանքը պա՞րզ էր:

Սերժանտները խորը շունչ քաշեցին և բավականին բարձր ձայնով պատասխանեցին:

-Ճի՛շտ այդպե՛ս:

-Դե ուրեմն անցե´ք խնդրի կատարմանը:

Դանդաղ ու հանգիստ ձայնով շարունակեց սպան: Սերժանտները նույն բարձր ձայնով, բայց այս անգամ արդեն մի բառով պատասխանեցին սպային:

-Լսու՛մ եմ:

Մինչ սերժանտները մեզ ուղեկցում էին դեպի շինությունը, այդ ընթացքում սկսվել էր առավոտյան մարմնամարզությունը և զինվորները դասակների ու վաշտերի կազմով մի ոտքի տակ վազում ու հայրենասիրական երգեր էին երգում, դա առաջին անգամվա համար տպավորիչ էր, ինչպես նաև աչքի տակով մեզ էին նայում ու ժպտում, կարծես թե վատ չէր, որ մեզ ժպիտով էին ընդունում: Հետո մեզ ուղեկցեցին լսարան: Լսարանը դպրոցի դասասենյակ հիշեցնող մի սենյակ էր, որտեղ բացակայում էր միայն գրատախտակը: Մտնելով լսարան` մենք տեղավորվեցինք սեղան աթոռների վրա, իսկ սերժանտներից երկուսը նստեցին մեկ ընդհանուր նստարանի վրա` դեմքով դեպի մեզ: Մյուս սերժանտը դեռ կանգնած էր: Նրանց հետ ծանոթանալուց անմիջապես հետո Կարոն, ով նստած սերժանտներից մեկն էր, սկսեց խոսել` փորձելով ավարտին հասցնել իր քիչ առաջվա կիսատ թողած զրուցը.

-Պարտքս եմ համարում հենց սկզբից ասել, որ մինչև ձեր երդման օրը, ինչպես նաև ամբողջ ծառայությունը նրանց համար, ովքեր որ երդումը տալուց հետո էլ ծառայությունը կշարունակեն ավագ լեյտենանտ Մարգարյանի դասակում, թող պատրաստ լինեն ամեն տեսակ դժվարությունների: Ավագ լեյտենանտ Մարգարյանը մեր գումարտակի ամենախիստ սպան ա, զինվորներին բացարձակապես ազատություն չի տալիս ու նրան ճանաչողները խուսափում են նրա հետ որևէ գործ ունենալուց: Զգուշացնեմ նաև, որ նրանք, ովքեր աչքի կընկնեն իրենց վատ պահվածքով ու աշխուժությամբ, հետագայում թող համոզված լինեն, որ ծառայության կանցնեն ավագ լեյտենանտ Մարգարյանի դասակում: Իսկ եթե ձեր մեջ նման ակտիվ վարքով զինվորներ չլինեն, ուրեմն պատահականության սկզբունքով ձեզնից մի քանիսը կընտրվեն` լրացնելու համար նրա դասակի զորացրված զինվորների տեղերը:

Սերժանտի այս խոսքերից հետո ինձ համար դժվար չէր կռահելը, որ եթե հերթը հասնի պատահականության սկզբունքին, ապա հենց ինձ կընտրեն հետագայում ավ-լտ Մարգարյանի դասակում ծառայության անցնելու համար, դժվար թե մյուսների մեջ գտնվեր մեկը, որ բախտի հարցում կլիներ ինձնից անհաջողակ:

-Ու մի լրացուցիչ տեղեկություն էլ կապված Մարգարյանի հետ ասեմ, որ մեր բանակի լավագույն լրտեսներից մեկն ա համարվում, երկար տարիների փորձ ունի: Գիտենք նաև, որ նրան աստիճանազրկել են, բայց դրա պատճառները մեզ հայտնի չեն: Առայժմ էսքանը, հիմա գնանք լվացվելու ու մեզ կարգի բերելու, որ պատրաստ լինենք ճաշարան մտնելու համար: Ճաշարանից հետո նորից գալու ենք լսարան, որից հետո կասենք, թե ինչ եք անելու:

Առաջին անգամ ճաշարան էի մտնում: Ճաշերի անախորժ բուրմունքի, ինչպես նաև նախաճաշին բոլորովին սովոր չլինելու պատճառով ոչինչ չկերա: Երևի թե նույն պատճառով ոչինչ չկերան նաև մեր նորակոչ դասակի մյուս զինվորները ևս, ինչը չէր կարելի ասել գումարտակի մյուս զինվորների համար: Հաց ուտելու մեկնարկը տալուց անմիջապես հետո նրանք կարծես հարձակվեցին սեղանների վրա և տպավորություն ստեղծվեց, թե մի ամբողջ շաբաթ սոված են մնացել ու հիմա նոր են հաց ուտելու: Տհաճ էր տեսնել այդ ամենը, ինչևիցե, ճաշարանում երկար չմնացինք, իմաստ էլ չկար, մենք՝ նորակոչիկներով, ոչինչ չկերանք, իսկ մյուս սեղաններին հաշված րոպեների ընթացքում ոչինչ չէր մնացել ուտելու: Ճաշարանից դուրս գալուց հետո մեզ նորից ուղեկցեցին լսարան, որտեղ և զինվորական հագուստ բաժանեցին: Մինչև ժամը տասնվեց զրո-զրոն սերժանտները մեզ հագուստի կրման ձևին էին ծանոթացնում և նախապատրաստում էին ժամը տասնվեց զրո-զրոյին գնդի Անձնակազմի հետ տարվող աշխատանքների գծով տեղակալի՝ փոխգնդապետ Մինասյանի հետ հանդիպմանը: Այդ օրը ավ-լտ Մարգարյանին էլ չտեսանք և դա մեզ բոլորիս ուրախացրեց, քանի որ հասցրել էինք զգալ, թե նրա ներկայությունը ինչ մեծ չափով է բացասական ազդեցություն ունենում մեզ վրա: Հասավ օրվա ամենակարևոր պահը, երբ մենք պետք է հանդիպեինք փոխգնդապետ Մինասյանի հետ: Սերժանտների կարգադրությամբ շարվել էինք շարահրապարակում և նրան էինք սպասում: Մինչ նրա ժամանելը այնքան էլ լավ չէինք պատկերացնում նրա պաշտոնի և կոչումի բարձր լինելու չափը, բայց երբ մեքենան, որի մեջ նա էր, մտավ գումարտակի դարպասներից ներս, վայրկենապես գումարտակում տիրող ժխորը վերածվեց քար լռության, կարծես թե նորամուտ ամռան այդ ցերեկային շոգ ժամը վերածված լիներ ցրտաշունչ փետրվարյան անշունչ առավոտներին: Այլևս ավելորդ կլիներ մեզ լռության վերաբերյալ կոչեր արվելը: Փոխգնդապետ Մինասյանը գումարտակի հերթապահի զեկույցից հետո քայլելով մոտենում էր մեզ: Նա բարձրահասակ էր և հարկ չհամարեց կանգնելու  ինչ-որ մի բարձր տեղում` բոլորին տեսանելի լինելու նպատակով, այդ պատճառով եկավ և կանգնեց մեր դասակի առջև ու միանգամից սկսեց խոսել.

-Գիտեմ, որ դեռ ծանոթ չեք զինվորական ողջույնի կանոններին, դրա համար բացառության կարգով միայն այսօր ձեզ կողջունեմ ձեզ ծանոթ լեզվով: Բա՛րև ձեզ:

Նույն ձևով փոխգնդապետ Մինասյանին ողջունեցինք նաև մենք:

-Դուք դեռ երիտասարդ եք ու ես` որպես ձեր ավագ ընկեր, ձեզնից տարիքով մեծ, թույլ տվեք, որ ձեզ ասեմ մի բան, որ ձեզնից շատերի համար հնարավոր է, որ նույնիսկ հիմարություն թվա, բայց ուզում եմ, որ ձեր մեջ տպավորվի և երկար հիշեք այն խոսքերը, որոնք որ ձեզ հիմա կասեմ:

Գալիս են կյանքում պահեր, որ մեզ թվում է, թե ինքներս մեզ չենք ճանաչում, ուզում ենք բացահայտել անհնարինը՝ ինքներս մեզ: Ուզում եմ լավ իմանաք, որ չկա անհնարին ոչինչ ու որպեսզի կարողանանք ճանաչել ինքներս մեզ, պետք է նախ և առաջ լավ իմանանք մեր ազգի և մեր երկրի պատմությունը:

Հայ ազգը աշխարհի մի քանի արիական ազգերից մեկն է, ինչը որ իր հերթին խոսում է մեր ազգի հնության մասին: Հազարամյակների ընթացքում մեր ազգն անցել է բազում դժվարությունների ու փորձությունների միջով: Մեր երկիրը բազմիցս է եղել օտարների իշխանության ներքո, և մենք տառապած ազգի ներկայիս սերունդն ենք: Եղել են նաև այնպիսի ժամանակներ, երբ հայ արքաներն են տիրել ուրիշ պետություններին, բայց առանց պատերազմների ու խաբեության: Պետությունները, որոնք եղել են թույլ և վախեցել են օտար երկրների սպառնալիք արհավիրքներից, ինքնակամ ներգրավել են հայոց աշխարհին ենթակա պետությունների շարքում: Մենք երբեք չենք սիրել պատերազմները, մենք միշտ ձգտել ենք խաղաղության, բայց արդարությունն ու մեր ապրելու իրավունքը պաշտպանելու համար նաև պատերազմել ենք: Ահա այսպես, մեր կամքից անկախ, մեր կամքին դեմ սկսվեց նաև Արցախի պատերազմը: Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միությունը փլուզման եզրին էր: Թուլացել էր երբեմնի ամենահզոր տերությունը: Թե´ ԽՍՀՄ-ի ստեղծումից, թե´ փլուզումից ադրբեջանական կառավարությունը մի նպատակ էր հետապնդում՝ տիրանալ հայկական հողերին: ԽՍՀՄ-ի հիմնադրման ժամանակաշրջանում նույն ԽՍՀՄ-ի կառավարության կողմից ադրբեջանական կառավարության խնամակալությանն է տրվում Նախիջևանի մարզը, որի հետ Ադրբեջանը ոչ մի ցամաքային սահման չուներ: Ադրբեջանի մեծ ցանկությունն էր տիրանալ հայկական մյուս տարածքներին ևս: Նույն Խորհրդային Ռուսաստանի կողմից, առանց Հայաստանի և հայ ժողովրդի կարծիքը հաշվի առնելու, կնքվում է պայմանագիր, որի համաձայն` Խորհրդային Ադրբեջանի կառավարությանն է անցնում նաև Զանգեզուրը և Արցախը: Ադրբեջանական նավթը ԽՍՀՄ-ին իրոք որ շատ էր անհրաժեշտ, բայց նվեր տալ մի ամբողջ ժողովրդի և պատմական մեծ տարածքներ, դա անկարելի է: Հայաստանի խորհրդայնացումից հետո Խորհրդային  Ադրբեջանը հանդես եկավ կոչով, ըստ որի` խոստովանում էր, որ Նախիջևանի, Սյունիքի և Լեռնային Ղարաբաղի մարզերը Հայաստանի անբաժանելի մասն են կազմում, սակայն կարճ ժամանակ անց դրժում է Ադրբեջանի ամբողջ պատմության մեջ իր այս միակ արդար խոսքը: Հայկական փոքրաթիվ ապստամբական ուժերի շնորհիվ Սյունիքի մարզը վերադարձվում է Հայաստանին, իսկ պայմանագրի համաձայն` Նախիջևանի և Լեռնային Ղարաբաղի մարզերը անցնում են Ադրբեջանին: Նախիջևանում բնակեցվում են մեծ թվով ադրբեջանցիներ, ինչի հետևանքով մարզը հայալքվում է, իսկ Լեռնային Ղարաբաղում հայերը շարունակում են ապրել: Եվ չնայած Ադրբեջանը այլևս խորհրդային չէ, սակայն Նախիջևանը պատկանում է Ադրբեջանին: ԽՍՀՄ-ը բաղկացած էր բազմաթիվ ազգերից և տասնհինգ պետություններից, բայց աշխարհին ներկայանում էր որպես մեկ ազգ և մեկ պետություն: ԽՍՀՄ-ի քաղաքացին իրավունք ուներ ապրելու տասնհինգ պետություններից որում  կկամենար, այնպես, ինչպես մարդ կարող է ապրել իր երկրի տարածքում, որտեղ որ ցանկանա: ԽՍՀՄ-ի փլուզումից հետո Լեռնային Ղարաբաղի հայերը չէին ցանկանա ապրել ադրբեջանական կառավարության իշխանության ներքո և չէին էլ լքի իրենց պապենական հողերը ու ժողովուրդների ինքնորոշման իրավունքի համաձայն` կանկախանային Ադրբեջանից: Ադրբեջանական կառավարությունը դա կանխազգում էր հենց սկզբից, դրա համար էլ ԽՍՀՄ-ի կազմալուծման խառը ժամանակաշրջանը հարմար առիթ դարձավ` հայերին Լեռնային Ղարաբաղից վտարելու համար: Ադրբեջանական կառավարությունը ջանք չէր խնայում հայերի հանդեպ սեփական ժողովրդին ատելությամբ զինելու համար: Երկու ազգերի միջև վեճեր էին սկսում, ինչի հետևանքով սկսվեց նաև պատերազմը:

Սկսվեց պատերազմն ու վերջացավ մանկությունս: Փոխգնդապետ Մինասյանի այս վերջին խոսքերից հետո ես էլ նրան չէի լսում: Իմ ամբողջ մտային միջոցները զբաղեցրել էին անցյալի հուշերը: Ես դեռ կանգնած էի շարքում` մյուս զինվորների կողքին, բայց կարծես նորից վերապրում էի մանկությանս վերջին օրերը:

Էն ժամանակ դեռ փոքր էի: Ուշք ու միտքս փողոցում խաղալն էր: Հայրս ամեն անգամ գործից տուն գալիս ինձ նոր խաղալիք էր բերում: Մի օր էլ, երբ սովորականի նման խաղում էի ու սպասում էի հորս գալուն, մտածում էի, որ այս անգամ հայրս բեռնատար մեքենա է գնելու ինձ համար, սակայն դա այդպես չեղավ: Հեռվից նկատեցի մեր մեքենան, սիրտս սկսեց ավելի արագ աշխատել, ուզում էի վազել, մոտենալ մեքենային, բայց գիտեի, որ դա միայն կբարկացնի հորս: Ծնողներիս նախատինքը չլսելու համար զսպում էի ցանկություններս և հետո, հայրս ինձ նվեր էր տալու, լավ չէր լինի, եթե մինչ այդ բարկացնեի նրան: Վերջապես մեքենան կանգ առավ: Ամբողջ օրը հենց այս պահի մասին էի երազում, երբ վազելով կգնամ և կգրկեմ հորս, իսկ նա մեքենայից կհանի խաղալիքը, կհամբուրի ինձ և այն ինձ կնվիրի: Չգիտեմ` ինչի համար, բայց ինձ թվում էր, որ խաղալիքը բեռնատար մեքենա է լինելու, միգուցե նրա համար, որ ցանկությունս բեռնատար մեքենա ունենալու համար այնքան մեծ էր, որ ինձնում ներքին համոզմունք էր առաջ բերել: Հայրս մեքենայից իջավ, մեքենան գտնվում էր իմ և հորս միջև, մեքենայի մյուս կողմից հազիվ երևում էր հորս գլուխը, ես ինչքան ուժ ունեի, վազեցի դեպի հայրս: Հայրս մեքենայից իջել էր և դեռ չեր փակել դուռը. «Հիմա դուռը կփակի և ձեռքում կերևա խաղալիքս»,-մտածեցի ես: Հայրս մեքենայի դուռը փակեց, սակայն ձեռքում ոչինչ չկար, ես խորը հիասթափություն ապրեցի, պետք է խոստովանեմ, որ անգամ զայրացել էի հորս վրա: Ուրախությունս ու սպասելիքներս հոդս էին ցնդել, փոխարենը ծնվել էր նրանց հավասարազոր հիասթափությունը: Շատ էի սրտնեղել և լացս հազիվ էի զսպում, այնուամենայնիվ, ես հավասարակշռված և զուսպ գտնվեցի, դրա համար էլ կարողացա հավաքել ինքս ինձ և հորս չնեղացնելու համար վազեցի ու գրկախառնվեցի նրա հետ: Հայրս ինձ գրկեց և վեր բարձրացրեց: Հորս տրամադրությունը լավ էր, նա այդպիսի տրամադրություն ունենում էր հատկապես այն ժամանակ, երբ ինձ համար մի ինչ-որ նոր խաղալիք էր գնած լինում: Վերջապես հայրս խոսեց.

-Դու էսօր ի՞նչ խաղալիք էիր ուզում տղես, ասա´, որ վաղը բերեմ:

Մինչև վաղը, ինչքան ժամանակ կա մինչև վաղը, երևի մինչև վաղը ես կմեծանամ և էլ ո՞ւմ պետք կլինի խաղալիքը: Առաջին անգամն էր, որ ես ինձ անտեսված էի զգում, ինչի հետևանքով ինձ թվաց, թե ես ավելի մեծ եմ: Հորս հարցին ի՞նչ պատասխանեի` ես էլ չէի կողմնորոշվում, մի կողմից իմ մեջ դեռ մնացել էր բեռնատարով խաղալու ցանկություն, մյուս կողմից իմ մեջ ծնվել էր սեփական անձը թանկացնելու և ինքնահաստատման զգացողություն, սակայն հպարտությունը տեղի տվեց.

-Ոչ մի բան: Պատասխանեցի ես:

-Բա խաղալիք բեռնատար էլ չես ուզի՞,-հայրս հարցրեց այնպես, որ մի պահ ինձ թվաց, թե հայրս մտքերս կարդում է ու մի փոքր սպասելով իմ պատասխանին` ավելացրեց,- Հը՞ն, բան չասեցիր:

-Կուզեմ,-կարճ պատասխանեցի ես` չնայած հորս հարցին սկզբունքորեն տրամադրվել էի «ոչ» պատասխանելու, բայց կամքի թուլությունը ավելի մեծ գտնվեց, քան հորս առջև հպարտությունս:

-Լա՜վ, բեռնատարը թող մնա վաղվան, իսկ էսօր գիտե՞ս, թե ինչ եմ քեզ բերել,-ասաց հայրս ու մեծ գոհունակությամբ ինձ նայեց:

-Ի՞նչ,-պատասխանեցի ես` նորից լցվելով մանկական անկեղծ, նկատելի հոգու ուրախությամբ:

-Դե արի´, տեսնենք:

Հայրս ինձ գիրկը  պահած  մոտեցավ մեքենայի բեռնախցիկին: Մի տեսակ սպասելիքներս մեծ էին: Մի անգամ հորս ասել էի, որ շուն եմ ուզում ունենամ և եթե  իսկապես շուն  լիներ, դա կլիներ ամենալավ նվերը: Մինչ հայրս բացում էր բեռնախցիկը, ես հորս գրկում փոքր-ինչ կռացել էի, ավելի շուտ տեսնելու համար բեռնախցիկում եղածը: Վերջապես բեռնախցիկը բացվեց և գերազանցվեցին բոլոր սպասելիքներս: Այնտեղ հեծանիվ էր, այնպիսի մի հեծանիվ, ինչպիսին մինչև այդ ես դեռ տեսած չկայի: Այդ օրվանից հեծանիվ քշելը ինձ համար ամենահաճելի զբաղմունքն էր, նույնիսկ այնքան հաճելի էր, որ մյուս օրերի հորս գնած խաղալիքներին ընդհանրապես ուշադրություն չէի էլ դարձնում:

Տանը միակ երեխան ես էի: Պապս մահացել էր հորս ու մորս հարսանիքից մի քանի շաբաթ անց: Տատս վատառողջ էր, սակայն ինձ թվում է երկար կապրեր, եթե չճաշակեր որդու կորուստը: Հայրս ավարտել էր Պոլիտեխնիկը, նրան աշխատանք էին առաջարկել Ղարաբաղում` քաղաքաշինության ոլորտում, և քանի որ ընտանիքը պահողը հայրս էր, մենք ընտանիքով տեղափոխվել էինք Ղարաբաղ, տատիկս, հայրս, մայրս, հորեղբայրս և ես: Մայրս չէր աշխատում, հազիվ հասցնում էր իմ թափրտածները հավաքել ու զբաղվել տնային մյուս գործերով: Հորեղբայրս ընդունվել էր  Երևանի Պետական Համալսարանի Իրավաբանության Ֆակուլտետ և սովորում էր առաջին կուրսում: Տատիկս հաճախ էր Երևան գնում` հորեղբորս մասին հոգ տանելու նպատակով: Հորեղբորս ուսման հետ կապված գրեթե բոլոր ծախսերը հայրս էր հոգում և հորեղբորս թույլ չէր տալիս, որ աշխատի: Հորեղբորս սոցհարցերում օգնում էր նաև հորաքրոջս ընտանիքը, որ մի քանի տարի էր, ինչ Ուկրաինայում էին ապրում: Հորաքրոջս երկու դուստրերը սովորում էին դպրոցի տարրական դասարաններում: Սպասում էինք ամառային արձակուրդներին: Հորաքույրս երեխաների հետ ամբողջ ամռանը մեր հետ էր լինելու, տուն էին գալու նաև հորեղբայրս և տատիկս, մենք մեր մեծ ընտանիքով պետք է հավաքվեինք մեր տանը, դե երևի այն ժամանակ դա ինձ համար այնքան էլ մեծ նշանակություն չուներ, բայց հիմա ես ամեն ինչ կտայի դրա համար, ամեն ինչ: Հետո արդեն ամառ էր: Տատս ու հորեղբայրս տուն եկան, սակայն հորս ու հորաքրոջս հեռախոսային զրույցից ինձ պարզ դարձավ, որ հորաքրոջս ընտանիքը ամառը մեզ հետ չի անցկացնելու, հայրս դեմ էր, ես չէի հասկանում պատճառը, իսկ պատճառը պատերազմն էր:

Պատերազմի սկիզբն էր, դեռ չէինք էլ հասկանում թե ինչ բան է պատերազմը, հայրս երեք օր էր, ինչ կամավորական ջոկատում էր ընդգրկվել, նա առաջին կամավորներից էր: Առօրյան կարծես թե նույն էր, սակայն մի տարբերությամբ` բոլորը տխուր էին: Ես սովորականի նման փողոցում հեծանիվ էի քշում, դա ինձ համար ամենից հաճելին էր, թերևս ես դա անում էի վերջին անգամ: Հետո ուժեղ սուլոց լսեցի, իսկ վերջում պայթյուն, պայթյունի հետ ես գետնի տատանումներ զգացի: Ես չէի հասկանում, թե ինչ բան է դա, բոլորն իրար էին խառնվել, իրար հետ գոռալով ու լաց լինելով էին խոսում, վազվզում էին, իսկ ես շարունակում էի հեծանիվ քշել: Հանկարծ զգացի, որ մեկը ինձ մեջքի կողմից գրկեց ու վազեց: Ես ամուր բռնել էի հեծանվի ղեկից ու հեծանիվն ել ինձ հետ մի փոքր վեր բարձրացրեցի, սակայն չդիմանալով հեծանիվի ծանրությանն ու ստեղծված անհարմարությանը` ես բաց թողեցի հեծանիվը, այն փոքր բարձրությունից ընկավ ու շրջվեց, ես վերջին անգամն էի տեսնում ինձ համար այնքան սիրելի հեծանիվս: Ինձ գրկողը հորեղբայրս էր: Նա իր ձեռքերով ինձ այնպես էր գրկել, որ շնչելու մի փոքր տեղ հազիվ էր մնացել, բայց միևնույնն է, շնչել չէր լինում, որովհետև ամուր սեղմել էր կրծքին: Հորեղբայրս վազում էր մեծ արագությամբ: Հետո մենք մտանք հարևան տներից մեկի նկուղային հարկը: Այնտեղ էին հավաքվել մեր բոլոր հարևանները` հիմնականում կանայք և երեխաներ: Պայթյունները գնալով ուժեղանում էին, կանայք լաց էին լինում, իսկ տղամարդիկ ծխում էին: Րոպեներ հետո ռումբերի պայթյունը դադարեց: Ներսում քար լռություն էր և մութ: Սրտի տրոփյունով սպասում էինք մի նորության: Հեռվից ուղղաթիռների ձայն լսվեց, դրանք գնալով ուժեղանում էին: Դրանց ձայներից հասկացանք, որ պատրաստվում են վայրէջքի: Մթության մեջ մարդկանց դեմքերը անտեսանելի էին, և ես լսեցի, թե ինչպես մի ծեր տղամարդ հուսալքվող ձայնով արտասանեց «վերջ» բառը: Բայց մենք դարձյալ սպասում էինք, սպասում էինք քար լռությամբ: Ուղղաթիռների շարժիչների` աստիճանաբար հանգստացող ձայներից պարզ էր, որ դրանք վերջնականապես գետնի վրա են: Հեռվից լսվեցին ձայներ և նույն ծերունին դողացող ձայնով հազիվ արտասանեց` Սրանք ռուսներ են: Բոլորը դուրս վազեցին: Դրանք ռուս զինվորներ էին, որոնք իրականացնում էին խաղաղ բնակչության տեղափոխությունը պատերազմական գոտուց: Մենք շատ կարճ ժամանակ ունեինք ճանապարհին պատրաստվելու համար, դրա համար վերցրինք ամենաանհրաժեշտ իրերն ու ճանապարհ ընկանք: Մեզ տեղափոխում էին բեռնատար մեքենաներով, մինչև որ հասանք Հայաստանի սահման: Այստեղ մեզ դիմավորեց հորեղբորս ընկերը: Հորեղբայրս նորից հետ էր գնալու և ինչպես հայրս, նա նույնպես պիտի ընդգրկվեր կամավորների ջոկատում: Նրանից բաժանվելը դժվար էր: Ես զգում էի, որ նրան էլ չեմ տեսնելու, ինչը որ այդպես էլ եղավ: Դրանից մի քանի օր անց հորեղբայրս զոհվեց:

Հորեղբորս ընկերը մեզ տարավ Երևան: Այստեղ երկար չմնացինք: Հորեղբորս մահվան լուրը լսելուց հետո նույն ամսվա ընթացքում մահացավ նաև տատիկս: Նույն օրերին էր նաև, երբ մեզ լուր հասավ, որ թշնամու գնդակից  հայրս ծանր վիրավորվել է և բուժման նպատակով տեղափոխվել արտասահման: Մեր մեծ ընտանիքից Հայաստանում մնացել էինք ես ու մայրս: Տատիկիս մահվանից հետո տեղափոխվեցինք ուրիշ երկիր` Ուկրաինա, որտեղ ապրում էինք հորաքրոջս ընտանիքի հետ: Հորաքրոջս արու զավակ չուներ և երևի դա էր պատճառներից մեկը, որ ինձ շատ էին սիրում ու երես էին տալիս: Ես մեծացա Ուկրաինայում, այստեղ շատ լավ էր, բայց ինձ ձգում էր Հայաստանը: Հաճախ էի գալիս Հայաստան: Հայաստան ոտքս դնելուն պես առաջինը գնում էի տատիկիս ու հորեղբորս գերեզմանին այցի: Մի քանի շաբաթ  Հայաստանում մնալուց հետո նորից վերադառնում էի Ուկրաինա: Քանի որ Ուկրաինայում ապրածս տարիներին դեռ անչափահաս էի և այն էլ Ուկրաինայի քաղաքացի չէի, այդ իսկ պատճառով աշխատանք ճարելն ինձ համար շատ դժվար էր, իսկ եթե ճարվում էր, ապա իմ կատարած աշխատանքի դիմաց ինձ վարձատրում էին գրոշներով: Իհարկե, ինձ տանը երբեք չեն առաջարկել աշխատանքի մասին և տալիս էին ինձ անհրաժեշտ գումար` ծախսելու համար, սակայն ես նախընտրում էի, որ գրպանիս փողը լինի իմ քրտինքի արդյունքը: Չնայած երիտասարդ իմ տարիքին, ճաշակել էի կյանքի մեծ դժվարություններ ու դա ինձ շատ էր սթափեցրել, իմ շրջապատում մյուսներից տարբերվում էի հատկապես իմ լրջությամբ: Լրջությամբ ինձ մյուսներից տարբերելը կարող էր ցանկացած մեկը, իսկ թե իրականում մյուսներից ինչով էի տարբերվում, գիտեի միայն ես: Ես մյուսներին իմ կյանքի մասին ոչինչ չէի պատմում, որովհետև իմ կյանքում ոչ մի ուրախ բան չկար, իսկ տխուր կյանքը պատմելուց խղճահարություն կարող էի առաջացնել մարդկանց մեջ, ինչը որ ես տանել չէի կարողանում, դրանից վատ բան չկա:

Առաջին գիշերն էր զորամասում: Դեռ առջևում յոթ հարյուր քսանինը գիշեր այնտեղ էի անցկացնելու: Անկողինը բոլորովին հարմար չէր, բայց դա ինձ չխանգարեց, որպիսի խորը քուն մտնեի: Առավոտյան ժամը վեցն անց կես էր: Հերթապահ սերժանտը մտավ ննջարան ու բարձր գոռաց «վե´ր կաց»: Արթնանալու ժամանակն էր: Աչքերս բացել չէի կարողանում, կոպերս կարծես սոսնձած լինեին: Դեռ չէի լիցքավորվել այն էներգիայով, որը ծախսել էի անցած օրվա ընթացքում: Ամեն դեպքում, հաղթահարել էր պետք քունը: Ինքս ինձ ստիպելով` մի կերպ վերկեցա և հագնվեցի: Երեք սերժանտները խիստ զբաղված էին մյուսներին արթնացնելով: Ամբողջ դասակի կազմից արթնացել էինք ընդամենը չորս զինվորներով և սերժանտների կարգադրությամբ կանգնել էինք մուտքի դռան մոտ: Հանկարծ լսեցինք օրապահի «զգաստ» ու նույն պահին` «ազատ» հրամանները: Ներս մտավ ավ-լտ Մարգարյանն ու կարծես աշխարհի վրա չարացած հայացքով գոռաց «վե´ր կաց»: Քնած զինվորները երազում սատանա տեսածի նման վեր թռան տեղներից ու հարբած մարդու նման ոտների վրա շորորալով` սկսեցին հագնվել: Երբ արդեն բոլորը կազմը պատրաստ վիճակում էին, ավ-լտ Մարգարյանը խոսեց.

-Ցանկացած հրաման կատարելու ժամանակ կամ դրանից հետո կամ առաջ «թողնել» հրամանը լսելուց հետո ամեն ինչ թողնում էք այնպես, ինչպես որ կա ու անմիջապես վերադառնում էք ձեր սկզբնական վիճակին: Տվյալ դեպքում իմ` «թողնել» հրամանը լսելուց հետո հանվում էք ու պառկում էք ամեն մեկդ ձեր տեղում,-ապա դիմեց սերժանտ Կարոյին` ասելով,- Սերժանտ Արսենյան:

-Ես՛ եմ:

-Մյուս երկու սերժանտների ու դռան մոտ կանգնած չորս զինվորների հետ գնացեք շարահրապարակ ու սկսեք առավոտյան մարմնամարզությունը:

-Լսու՛մ եմ:

Ինձ հետ առավոտյան մարմնամարզությանը մասնակցող մյուս երեք զինվորներից մեկը Նարեկն էր, որը հետագայում իմ ամենամտերիմ ընկերն էր դառնալու: Մյուս երկու զինվորներից մեկը Լևոնն էր, իսկ մյուսը` Արամայիսը, ովքեր իմ ու Նարեկի, ինչպես նաև շատ-շատերի համար անցանկալի անձինք պիտի համարվեին: Սերժանտներից մեկի անունը Վարդան էր, մյուսինը՝ Արտակ: Երկու սերժանտները՝ Վարդանն ու Արտակը, կանգնած էին կողք կողքի` հաջորդաբար, նրանց ետևում նույն ձևով կանգնած էինք ես ու Նարեկը, մեր ետևում Լևոնն ու Արամայիսը: Կարոն կանգնած էր մեր համեստ դասակի աջ կողմում` մյուս սերժանտների հետ նույն գծի վրա: Մենք` յոթ զինվորներով, շարահրապարակի մի փոքր մասում պահպանելով մեր շարքերում եղած դիրքն ու դասավորվածությունը` սկսեցինք վազել:

Գումարտակում օրը սկսվում էր առավոտ կանուխ, լույսը դեռ չբացված և բավականին մեծ աշխուժությամբ: Մինչև մարմնամարզության ավարտը` մոտ հիսուն րոպե, ննջարանից լսում էինք ավ-լտ Մարգարյանի  «վեր կաց, թողնել» հրամանները: Նրա բարձր ձայնը լսվում էր շարահրապարակում տիրող ժխորին համահավասար: Մարմնամարզության ավարտից հետո մեր անկողինները կարգի բերելու նպատակով նորից գնացինք ննջարան: Տեսարանը, որին ականատես եղանք այնտեղ, թույլ նյարդեր ունեցողների համար չէր: Ամբողջ ննջարանը կորած էր փոշու մեջ, իսկ շնչակտուր լինող զինվորները բերանով ու քթով անկուշտի նման շնչում էին փոշին ու հազում: Նրանց դեմքերը կարմիր վարդերի գույն էին ստացել: Փաստորեն, հանվել պառկել ու նորից հագնվելը շատ ավելի դժվար էր, քան թե ամբողջ այդ ընթացքում շարահրապարակով մեկ վազելն ու տարբեր վարժություններ կատարելը: Նրանք այնքան էին հոգնել, որ խոսալ անգամ չէին կարողանում: Հիշեցի երեկվա օրը, երբ մեզ ուղեկցող սպան փորձում էր մեզ արթնացնել քնից, իսկ քնած ձևացողներին նայում էր ու քմծիծաղ էր տալիս, երևի նա գիտեր, թե ինչ է կատարվելու այսօր: Հաջորդ օրերի վերկացները ամբողջ դասակը մեկ մարդու նման էր կատարում: Վերկացից անմիջապես հետո ամբողջ դասակի կազմով գնում էինք շարահրապարակ` առավոտյան մարզումներ կատարելու համար, որից հետո մեզ ժամանակ էր տրվում լվացվելու, սափրվելու ու պատրաստվելու համար նախաճաշին: Զորամասում ամեն դասակին կցված էր մի որոշակի տարածք, որի մաքրության համար պատասխանատու էր տվյալ դասակը, ամեն օր նախաճաշից հետո մեր դասակը բաժանվում էր երկու խմբի, խմբի մի մասը զբաղվում էր ննջարանի մաքրությամբ, իսկ մյուս մասը՝ մեր դասակին կցված տարածքի մաքրությամբ: Ուղիղ ժամը իննին սկսվում էր առավոտյան տողանը, որի ընթացքում հրամանատարական անձնակազմը ծառայողական խնդիրներին վերաբերող հարցեր էին քննարկում: Մինչև ժամը տասնչորս զրո-զրոն նախատեսված էր դասերի համար: Ամեն մի դասաժամը բաղկացած էր հիսուն րոպե տևող դասից և տաս րոպեանոց ընդմիջումներից: Ժամը տասնչորս զրո զրոյին ճաշի ժամն էր, որին հաջորդում էր հետճաշյա հանգիստը, իսկ տասնվեց զրո զրոյից մինչև ընթրիք, որը ուղիղ տասնիննը զրո-զրոյին էր, զբաղվում էինք ինքնապատրաստությամբ՝ ուսումնասիրում էինք այն դասերը, որոնք որ լավ չէինք յուրացրել: Ընթրիքից հետո զբաղվում էինք անձնական հիգիենայով ու փոքր-ինչ հանգստանում: Քսաներկուսն անց կեսին օրն ավարտվում էր և անձնակազմին «քուն» հրամանն էր հայտարարվում: Որոշ վերապահումներով սա էր բանակի ամբողջ աշխատանքային օրվա օրակարգը:

Առաջին շաբաթվա ընթացքում ավ-լտ Մարգարյանին հազվադեպ էինք տեսնում զորամասի տարածքում: Նա հայտնվում էր հանկարծակի, ու անհետանում էր աննկատ: Այդ ընթացքում, ընդհանուր առմամբ մեզ շատ չէին չարչարում, հիմնականում դասակի կազմով շարային քայլել էինք սովորում ու ֆիզիկական պատրաստության դասեր էինք անցնում, լսարանային դասեր էլ կային, որոնք նվիրված էին հայրենասիրական թեմաներին: Մեր դասակի շրջանակներում զինվորների միջև փոքր միջադեպեր էին տեղի ունենում, որոնք ավարտվում էին սերժանտների միջամտությամբ: Կատարվում էին ինքնահաստատման առաջին քայլերը: Ամեն օր նախաճաշից առաջ գումարտակում հերթապահություն իրականացնող սպայի կողմից կատարվում էր առավոտյան մարմնազննություն, որի նպատակն էր պարզել` կա՞ն արդյոք զինվորների մարմինների վրա կապտուկների հետքեր թե՞ ոչ, դրանց առկայության դեպքում պարզվում էր կապտուկների առաջացման պատճառը, որոնք հիմնականում հարվածների արդյունքում էին առաջանում, դրա համար վեճերը չէին վերածվում կռիվների և լուծվում էին վիճաբանող կողմերի միջև զրույցների արդյունքում: Եթե կռվում առավելությունը ֆիզիկապես ուժեղինն է, ապա զրույցների ընթացքում ջրից չոր դուրս եկողը ճարպիկ լեզու ունեցողն է: Մեր դասակում լեզվի ճկունությամբ հիմնականում աչքի էր ընկնում  Լևոնն ու կամաց-կամաց ստանձնում էր չակերտավոր ասված լիդերի դերը: Լևոնն ու Նարեկը տարիքով մեծ էին դասակի մյուս զինվորներից, նրանք համալսարանական կրթություն ստանալուց հետո էին մեկնել ծառայության: Ի տարբերություն Լևոնի` Նարեկը բավականին լուրջ բնավորությամբ էր օժտված և ավելի հավասարակշռված անձի տպավորություն էր թողնում, նա իր համեստության հետևանքով գրեթե աչքի չէր ընկնում: Ես ու Նարեկը շատ ընդհանուր բնավորության գծեր ունեինք ու իրար լավ էինք հասկանում: Կարծում եմ նաև, որ Նարեկը հոգեբանության ու փիլիսոփայության մեծ վարպետ էր, միանգամից կարողանում էր ճանաչել մարդկանց ու բնութագրում էր նրանց աբստրակտ ոճի մեջ:

Արդեն մի շաբաթ էր, ինչ զինվորական հագուստ էի կրում: Զինվորական դժվար կյանքի մասին նախկին պատկերացումները կարծես թե կեղծ լինեին: Միայն մի փոքր հոգնում էի ֆիզիկական վարժություններից, իսկ ճաշերին կամաց-կամաց սովորում էի և եթե չլինեին ավ-լտ Մարգարյանի հազվադեպ այցերը զորամաս, զինվորական կյանքը շատ ավելի հեշտ կլիներ, քան քաղաքացիականը: Ավ-լտ Մարգարյանը նշանակված էր մեր դասակի հրամանատար, և ըստ օրենքի, պետք է ամբողջ օրվա աշխատանքային ժամերը մեզ հետ անցկացներ, բայց թե ինչու դա այդպես չէր, ես չգիտեի:

Տարվա ամենաերկար օրերից մեկն էր: Վաղ առավոտյան ննջարանը լուսավորվել էր արեգակի առաջին շողերից: Ավ-լտ Մարգարյանը մտավ ննջարան և բարձր ձայնով արձակեց «վեր կաց» հրամանը: Հրամանը կատարվեց նախատեսվածից էլ մի փոքր շուտ: Կարծում էինք, թե սովորականի նման ավ-լտ Մարգարյանը մի քանի ժամ կանցկացնի մեզ հետ և կանհետանա, ինչպես որ միշտ էր լինում, բայց մեր սպասածին հակառակ նա այդ օրն ամբողջությամբ մեզ հետ անցկացրեց: Առավոտյան մարմնամարզությունը նա կազմակերպեց, որի արդյունքում ուժասպառ էինք եղել: Մեր օրգանիզմում կուտակված ամբողջ օրվա համար նախատեսված էներգիան սպառել էինք մինչև նախաճաշ, ինչի հետևանքով մեզ թվում էր, թե սոված գայլերի նման պատրաստ էինք մի ամբողջ ոչխարի հոտ հոշոտելու: Առաջին անգամն էր, որ ճաշարան մտնելուց հետո սեղաններին ուտելու ոչինչ չմնաց, անմնացորդ կերպով ամեն ինչ կերանք և մի բան էլ դեռ սոված էինք մնացել: Ժամը ինն անց երեսուն րոպե էր, առավոտյան տողանը նոր էր վերջացել: Բավականաչափ հոգնած էինք և մեծ հանգստի կարիք էինք զգում: Մեզ թվում էր, թե որևէ բան անել այլևս անկարող ենք, բայց թե ինչ էր մեզ թվում, երևի բոլորովին էլ չէր անհանգստացնում ավ-լտ Մարգարյանին:

Ամբողջ շարահարապարակում շարված էր միայն մեր դասակը: Դասակի առջև` դեմքով դեպի դասակը, կանգնել էր ավ-լտ Մարգարյանը: Մյուս դասակները անցել էին լսարանային դասերի անցկացմանը: Ավ-լտ Մարգարյանը երբ ուզում էր դասակին ինչ-որ բան ասել, խոսքը սկսելուց առաջ մի որոշ ժամանակ լռում էր, որի ընթացքում մենք էլ մեր հերթին էինք նախապատրաստվում նրա խոսքը լսելուն: Մեր մեջ մեծ լարվածություն էր առաջանում, որին զուգահեռ ավելանում էր ուշադրությունը: Դա ավ-լտ Մարգարյանի տակտիկան էր: Վերջապես ավ-լտ Մարգարյանը սկսեց խոսքը.

-Դուք արդեն մեկ շաբաթ է, ինչ ծառայում էք բանակում ու քիչ թե շատ հասցրել եք ծանոթանալ զինվորական կյանքին, բայց եթե ձեր մեջ տպավորվել է, թե զինվորական կյանքը դյուրին է ու զվարճանքներով լի, ապա շատ իզուր: Զինվորական կյանքի երկու տարիները կյանքի նախաշեմի երկու ոսկի տարիներն են, որոնք դուք նվիրելու եք հայրենիքին: Այս ամենի հետ մեկտեղ` ուզում եմ ասել ամենակարևորը: Հայրենիքին պետք չեն զինվորներ, որոնք ընդամենը իրենց ներկայությամբ կհամալրեն մեր բանակի շարքերը, նման պարազիտները  զինվոր կոչվելու իրավունք չունեն: Փոխարենը պետք են սրտացավ ու անձնազոհության հասնող նվիրյալներ, պետք են կոփված ու իրենց գործը լավ իմացող զինվորներ, բայց կարևորագույններից կարևորագույնը, ամենաբարձր արժեքը, որ գնահատում եմ ես յուրաքանչյուրի մեջ, դա հավատարմությունն է: Ամենևին պարտադիր չէ, որ հավատարիմ լինեք միայն զինվորական գործում, սովորեք հավատարմություն` ամբողջ կյանքի համար: Յուրաքանչյուր մարդ գոնե շան չափ իր մեջ պետք է ունենա հավատարմություն:

Հիմա ամբողջ դասակի կազմով դասակում ամեն մեկդ ձեր տեղն ու դիրքը պահպանելով` գումարտակի տարածքից դուրս` մեքենայի ճանապարհով, երեք կիլոմետր պետք է վազեք: Ես կվազեմ ձեզ հետ:

Պատկերացրեք, թե ձեր ընկերներից մեկը հայտնվել է թշնամու կողմից շրջափակման մեջ: Դուք պետք է վազքով հասնեք նրան` օգնություն ցույց տալու նպատակով: Յուրաքանչյուր վայրկյանը մեծ նշանակություն ունի, բայց ինչպես որ ցանկացած գործ, այնպես էլ սա իր պայմաններն ու պահանջներն ունի, ամեն ինչ պետք է անել գիտակցորեն: Այս դեպքում կա երկու կարևոր պայման. առաջին, եթե նորմայից արագ վազեք, ապա շուտ կհոգնեք ու միգուցե հոգնածության արդյունքում անգամ նախատեսված ժամանակի ընթացքում ճանապարհի կեսը չկարողանաք հասնել, դա կլինի ձեր կողմից կատարված ոչ էֆեկտիվ աշխատանք, դրա համար շատ արագ պետք չէ վազել, և երկրորդ, եթե վազքի արդյունքում որևէ մեկը դասակի կազմից ետ մնա և եթե դասակը առանց նրա  շարունակի վազքը, ամեն գնով փորձելով փրկել շրջափակման մեջ գտնվող ընկերոջ կյանքը, հնարավոր է, որ արդյունքում կորցնեք ձեր մյուս ընկերոջը, ով ետ էր մնացել վազքի արդյունքում: Դրա համար կա միայն մի տարբերակ. ոչ մեկ ետ չպետք է ընկնի:

Ավ-լտ Մարգարյանի հրամանով բացվեցին զորամասի դարպասները, և մենք դասակի կազմով նրա ուղեկցությամբ սկսեցինք վազքը: Ես չգիտեի` կկարողանա՞մ հաղթահարել փորձությունը, թե՞ ոչ, բայց ավ-լտ Մարգարյանի խոսքերից ոգևորվել էի ու դա ինձ լրացուցիչ ուժ էր տվել: Դասակի առջևի երեք զինվորները սերժանտներ էին, աջից երկրորդը Նարեկն էր, իսկ իմ տեղը նրա ետևում էր: Ավ-լտ Մարգարյանը վազում էր դասակի վերջից և վազքի ժամանակ մեկ-մեկ կարգապահական դիտողություններ էր անում: Նրա ձայնից հստակ զգացվում էր, որ շնչառության հաճախականությունը վազքի ընթացքում ամենևին էլ չի փոխվել և երևի մինչև վերջ էլ չէր փոխվի` չնայած որ մենք դեռ ճանապարհի մի կեսն էինք միայն հաղթահարել: Նույն ճանապարհը վազքով նորից ետ պետք է գնայինք: Առջևում մեկուկես կիլոմետր երկարությամբ վերելքն էր: Ոտքերս էլ ինձ չէին ենթարկվում, ամբողջովին քրտնել էի, օդը չէր հերիքում, բայց քանի դեռ մյուսները վազում էին, հետևաբար դա նրանց համար հնարավոր էր և եթե նրանց համար հնարավոր էր, ուրեմն ինձ համար էլ պետք է հնարավոր լիներ, չէ՞ որ ես նրանցից մեկն էի: Բայց շրջադարձից հետո, երբ արդեն ճանապարհը տանում էր դեպի սարերի գագաթին գտնող զորամասը, ամեն մի կատարած քայլից գիրանում էր հոգնածությունն ու հոգեբանական անհաղթահարելի ճնշում էր առաջացնում: Այլևս դիմանալ անհնար էր: Առաջին ու թերևս միակ հանձնողը Լևոնը եղավ: Նա շարքից դուրս եկավ ու մի քանի անորոշ քայլ կատարելուց հետո կանգ առավ, որին հաջորդեց ավ-լտ-ի` մեզ ուղղված «դասակ կանգ առ» հրամանը: Դա մեզ համար փրկություն էր: Մինչ ավ-լտ-ը դանդաղ քայլերով մոտենում էր Լևոնին, Լևոնը դեմքով շրջվել էր դեպի սպան և պատրաստվում էր նրան ինչ-որ բան ասել, բայց չէր կարողանում խոսել, որովհետև բերանով ու քթով միառժամանակ արագորեն շնչում էր օդը՝ թոքերի ամբողջ հզորությամբ: Մի քանի ապարդյուն փորձերից հետո վերջապես նրա մոտ ստացվեց կցկտուր արտասանել երկու բառից կազմված արտահայտությունը.

-Էլ չեմ կարում:

Ավ-լտ Մարգարյանը ոչինչ չէր ասում ու անթարթ աչքերով ուշադիր  նայում էր Լևոնի դեմքին: Լևոնը այդ ընթացքում մի անգամ էլ իր մեջ ուժ գտավ խոսելու ու համարյա ասեց այն, ինչ-որ ասել էր քիչ առաջ.

-Պարո´ն ավագ լեյտենանտ, էլ չեմ կարում, դժվար ա:

-Դժվար է, բա իհարկե դժվար է, շատ դժվար գործ է տղամարդ դառնալը, դրա համար քեզնից առնվազն երկու տարի կպահանջվի: Մենք տղամարդկանցով կատարում ենք դժվար գործերը` հեշտ գործերը թողնելով կանանց ու աղջիկներին: Իսկ դու ին՞չ, ուզում ես, որ քեզ համա՞ր էլ հեշտ լինի.

Ավ-լտ Մարգարյանը գրպանից մի դանակ հանեց, ապա այն ձգելով Լևոնին` շարունակեց.

-Խնդիր չեմ տեսնում: Շատ սուր է: Ես քեզ ընտրության հնարավորություն եմ տալիս: Եթե ուզում ես հեշտ կյանքով ապրել, վերցրու դանակն ու վերջ դիր չարչարանքներինդ, իսկ եթե ուզում ես երկու տարի ապրել նմանօրինակ և էլ ավելի դժվար կյանքով, միացի´ր դասակին, որպիսի շարունակես վազքը:

Լևոնը ատամները իրար սեղմելով` եկավ ու դասակում զբաղեցրեց իր տեղը, որից հետո ավ-լտ Մարգարյանը արձակեց «դասա´կ, վազքով մա´րշ» հրամանը:

Մի փոքր հանգիստը թե´ մեզ, և թե´ Լևոնին ուժ էին տվել, որպիսի նորից կարողանայինք վազել` մինչև կհասնեինք զորամաս: Մեզնից ոչ մեկ չէր ցանկանա հայտնվել այն իրավիճակում, որում որ Լևոնն էր և ինչ գնով էլ լիներ, մինչև վերջ վազել էր պետք: Զորամաս հասնելուց հետո ավ-լտ Մարգարյանը մեզ մինչև ճաշարան գնալը հանգիստ հայտարարեց և կարգադրեց լվացվելուց հետո հանգիստն անցկացնել ծխարանում ու դրան հարակից փոքր տարածքում:

Մի ժամի չափով միայն լվացվում էինք: Լվացվելն անչափ հաճելի էր նման տանջանքից անմիջապես հետո: Մինչև ճաշարան գնալը դեռ երկու ժամից էլ շատ ժամանակ կար: Մենք ամբողջ դասակի կազմով նստել էինք ծխարանի նստարաններին ու զրուցում էինք: Հիմնականում Հայկի ձայնն էր լսվում, նա չափից շատ բառերով չափից քիչ էր մտքեր արտահայտում և ուղղակի դատարկ խոսքեր ասելու մեծ սիրահար էր: Նա էր նաև այն նորակոչիկ զինվորը, որ զորամաս գալու ճանապարհին մեքենայի մեջ կողքս էր նստել:

-Երբ որ սկսեցինք վազքը, արդեն հոգնած էի, ընթացքում ավելի շատ հոգնեցի, իսկ վերջում, երբ որ վազքը վերջացավ, ոնց որ ամբողջ ծառայությունս վերջանար, բայց դե փառք Աստծո, որ գոնե հիմա հանգստանում ենք, մենակ թե լավ չեղավ, որ Լևոնը ընթացքում չկարողացավ վազել:

Ապա գլուխը մի փոքր աջ շեղելով` հայացքը հառեց Լևոնի դեմքին` շարունակելով.

-Լևո´ն ջան, դու էլ հանկարծ չնեղվես ու չնեղանաս մեր Մարգարյանից…

Ու Հայկը դեռ կխոսեր, եթե Լևոնը չընդհատեր նրա խոսքը իր խոսքով.

-Ձեր Մարգարյանը, «բ» «»տ սկզբնատառերով սկսող բառերին  ու դրանց զուգահեռ մի շարք այլ արտահայտություններին համապատասխան ու լիովին արժանի ինչ-որ մեկն ա: Գիտեի՞ր:

Լևոնի առոգանությունից հասկանալի էր, թե որքան խորն է վիրավորված ավ-լտ Մարգարյանի վերաբերմունքից:

-Իսկ «բ» «տ»-ն ո՞րն ա,- միամտորեն նորից մեջ ընկավ Հայկը:

-Դե, եթե «բ» «տ» հապավումը բացենք, կստանանք բարձր տեսակի բառերը:

Հարցին պատասխանելուց առաջ խոսքը սկսեց քմծիծաղ տալով, իսկ Հայկը նորից շարունակեց դատարկախոսությունը:

Ոչինչ ինձ այնքան չէր հոգնեցնում, ինչքան որ աղմուկը, իսկ Հայկի ձայնը գրեթե ոչնչով չէր տարբերվում աղմուկից: Շատ չանցած`Լևոնը հերթական անգամ կիսատ թողնելով Հայկի խոսքը`դիմեց հենց իրեն՝ Հայկին.

-Հա´յկ, ծարավ չե՞ս:

-Ծարավ եմ:

-Հիմա ջուր կխմե՞իր:

Հայկը երևի թե մտածեց, որ Լևոնը ցանկանում է գնալ ջուր խմելու և իրեն ճանապարհի ընկերակցող է փնտրում, դրա համար էլ միանգամից պատասխանեց Լևոնի հարցին.

-Հա՛, ուզում եմ ու հիմա գնալու եմ ջուր խմելու:

-Դե եթե գնալու ես, իմ համար էլ ջուր բեր խմելու, ես էլ եմ ծարավ, բայց շատ հոգնած եմ, մեծ լավություն կանես ինձ դրանով: Դե գնա:

Հայկը երևի թե կմերժեր նրա խնդրանքը, բայց մերժման համար որևէ պատասխան չունենալով`  նույն պահին նստած տեղից ոտքի կանգեց ու մտքերի մեջ սուզվելով` գործի անցավ: Չեմ կարծում, թե Լևոնը այնքան հոգնած էր, որ ջուր խմելու համար դժվարանում էր քսան մետրից մի փոքր շատ քայլել, պարզապես բնազդաբար, թե գիտակցաբար ուզում էր հագուրդ տալ մյուսների նկատմամբ իշխող դեր ունենալու իր մեծ ցանկությանը: Իհարկե,  ինձ համար միանշանակ նախընտրելի էր չլսել Հայկի ձայնը, այնուամենայնիվ Լևոնի արածն ինձ բոլորովին դուր չեկավ, նման վարքագծով մարդկանց տանել չեմ կարողանում: Որոշեցի ազատվել նրա տհաճ ներկայությունից, բայց ափսոս, որ հեռու չէի կարող գնալ: Վեր կացա տեղիցս ու քայլեցի դեպի լվացարանի շինության կողմը: Շենքին կից մի մեծ քարափ կար, որի գագաթը քայլելով անգամ կարելի էր նվաճել: Քարափի վրայից երևում էր հայկական լեռնաշխարհի գեղատեսիլ բնությունը, տեղ-տեղ բաց կանաչով պատված դաշտերն ու սաղարթախիտ անտառները: Նստել էի քարափին ու նայելով բնության ստեղծած  գեղեցկությանը` հիշում էի Սոֆային, կարծես սիրահարվում էի նրան կամ պարզապես կարոտում էի:

Մեր դասարանում մի աղջիկ կար, Մարիա էր անունը, ինձ դուր էր գալիս, զգում էի նաև, որ ինքն էլ իմ հանդեպ անտարբեր չէ, մեկ-մեկ անգամ մտածում էի, որ ինքն է էնպես արել, որ ինձ դուր գա, այսինքն չէի կողմնորոշվում` սկզբում ի՞նքն է ինձ դուր եկել, թե՞ ես` իրեն: Դասամիջոցներին ես սովորաբար չէի շփվում մյուսների հետ, դրա փոխարեն մի ոչ աղմկոտ տեղ էի փնտրում ու նորից տարվում էի մտքերով, ինձ միշտ մտածելու բան ունեի, իսկ նա ինձ մենակ տեսնելով` ինչ-որ մի անհեթեթ հարց էր հորինում և մոտենում էր ինձ: Ի տարբերություն Հայաստանի` Ուկրաինան ավելի ազատ երկիր էր և եթե նա իմ հանդեպ ունեցած զգացմունքների մասին ինձ ասեր, դա սովորական կդիտվեր, բայց լավ իմանալով իմ ծանր բնավորության, ինչպես նաև իր ու բոլորի համար արտասովոր մտածելաձևիս մասին, խուսափում էի իմ կողմից անակնկալ արձագանքից և ըստ մեծ հավանականության` ցանկանում էր, որպեսզի առաջին քայլը ես անեմ: Ես դա իհարկե, շատ էի ուզում, բայց ինձ համար կյանքում այնքան շատ են եղել տխուր պահերը, որ տխրությունը դարձել է ինձնից անբաժանելի ու ինձ հարազատ, իսկ ժպտադեմ ու կենսուրախ աղջկա հետ իմ կյանքը չէի պատկերացնում: Անցավ մի որոշ ժամանակ, զգացմունքներս էլ ավելի մեծացան ու արդեն առանց նրա իմ կյանքը չէի պատկերացնում, հիմա արդեն նա էր դարձել իմ մտածմունքների գլխավոր թեման: Զգում էի, որ նրան սիրում եմ: Սեր կամ Մարիա, սրանք ինձ համար նույն բառն էին դարձել: Զգացմունքներս ամեն ինչից վեր էին, նրանք ինձ ստիպում էին ժպտալ: Ժպտում էի հատկապես այն ժամանակ, երբ մտածում էի նրա մասին, բայց միևնույնն է, նրան իմ զգացմունքների մասին ոչինչ չէի ասում: Անընդհատ ուզում էի, որ նա աչքիս առաջ լինի, նրան տեսնելուց չէի կշտանում: Շատերն էին նկատել, որ իմ ու Մարիայի միջև զգացմունքներ կան և մեկ-մեկ դա ինչ-որ մի ձև ակնարկում էին: Դա ինձ երբեմն դուր էր գալիս: Հետո սկսվեցին ամառային արձակուրդները: Ես նրան երկար ժամանակ չէի տեսնելու: Բայց համոզված էի, որ դրանից իմ զգացմունքները չէն պակասի: Շատ մտածելուց հասկացել էի, որ իմ սերը նրա հանդեպ փոխադարձ է և որ ինքն ինձ սիրում է նույն կերպ, բայց սրտիս խորքում զգում էի, որ ինքս ինձ եմ խաբում: Շուտով կյանքն ինձ պիտի ապացուցեր, որ ես միշտ ավելի լավ զգացել եմ, քան թե հասկացել, սակայն իմ հասկացողության շնորհիվ ես կարողացա թաքցնել այն, ինչ որ զգացի:

Նորից դասերը սկսվեցին: Անհամբերությունից, թե երբ եմ նրան տեսնելու, տեղս չէի գտնում: Հասավ շատ սպասված ժամը, և ես տեսա Մարիային: Նա բացահայտ պատմում էր իր և ինչ-որ տղայի միջև նոր ծնված, հորինածին մոտ սիրո մի պատմություն և իմ ներկայությունից ամենևին էլ վատ չէր զգում, կարծես թե ես իրեն օտար էի: Նորից կյանքն ապտակեց ինձ, հերթական հարվածը: Ես էլ կյանքում չեմ ների նրան, բայց չեմ էլ մոռանա, դա ես անկարող եմ: Սրանից ես ընդամենը եզրակացրեցի, որ աղջիկները սիրել չգիտեն, նրանք պարզապես սիրահարվում են:

Աշունը խորանում էր ու դրա հետ մեկտեղ ցրտում էին օրերը: Աշխատանք չէր ճարվում: Ինձ մնում էր միայն տնից գնալ դպրոց ու դպրոցից` տուն: Այն տանը, որտեղ ես էի ապրում, հեռու չէր այն փողոցից, որտեղ մի քանի հայ ընտանիքներ էին ապրում: Բոլորս իրար հետ կապ ունեինք: Երբեմն հյուր էինք գնում իրար: Նրանց երեխաները տարբեր դպրոցներում էին սովորում, միայն Հասմիկն էր, որ սովորում էր այն դպրոցում, որում որ սովորում էի ես: Ամեն անգամ դպրոցից տուն գնալու ճանապարհին տեսնում էի նրան: Ես և նա իրար հետ խոսում էինք մեր մայրենի լեզվով, դա մեզ անչափ ցանկալի էր: Գնալով մենք ավելի էինք մտերմանում: Ես նրան սիրում էի քրոջ պես: Նա մի ուկրաինուհի ընկերուհի ուներ, Սոֆա էր անունը: Գեղեցիկ էր Սոֆան: Նրանք գրեթե միշտ միասին էին: Սոֆան նման չէր մյուս ուկրաինուհի աղջիկներին, նրանցից տարբերվում էր հատկապես իր համեստությամբ ու խելոք պահվածքով: Հետաքրքիր էր նաև, որ նման հեզ ու նրբակազմ աղջիկը նախասիրություններ ուներ սպորտի հանդեպ: Գիտեի նաև, որ իրենց դասարանում ամենալավ սովորողը հենց նա է:  Մի անգամ նրան տեսա առանց Հասմիկի ու որպես ծանոթի` որոշեցի մոտենալ ու բարևել: Մինչ նրան հասնելը նա ինձ չէր նկատել, կանգնած էր հանգիստ ու մտածկոտ դեմքով, իսկ երբ ինձ տեսավ, այդ պահին նույնիսկ ամենաանզգայուն մարդը կզգար նրա վիճակի փոփոխությունը, նա ամբողջ մարմնով ձգվեց: Ես երկար չխոսեցի նրա հետ, սակայն մեր խոսակցության ամբողջ ընթացքում նա մի ձեռքով բռնում էր մյուս ձեռքի չորս մատերը և փորձում էր դրանք ծալել հակառակ կողմի վրա, հետո ձեռքը տանում էր վզնոցին` կարծես ստուգելու համար` այն տեղո՞ւմ է, թե՞ ոչ: Երբ ուրիշ կողմ էի նայում, ես զգում էի, թե ինչպես է նա նայում դեմքիս, իսկ երբ ես էի նայում նրա դեմքին, նա հայացքը կտրուկ փախցնում էր, հաճախ նայում էր գետնին, դրանք ինձ ծանոթ զգացողություններ էին, այդպես նաև ես էի լարվում, երբ հանդիպում էի Մարիային: Ես ինձ սիրո մեջ փորձառու էի համարում և համոզված էի, որ Սոֆայի մեջ իմ հանդեպ ունեցած զգացմունքները ընդամենը ժամանակի բնույթ են կրում, իսկ ես նրա հանդեպ զգացմունքներ չունեի:

Այդ աշունը տպավորվել է իմ մեջ: Ես ամեն անգամ դպրոցից տուն էի գնում Հասմիկի և Սոֆայի հետ միասին: Մեղմ քանուց  տերևները թափվում էին մեր գլխին, իսկ մենք քայլում էինք արդեն թափված տերևների վրայով: Այդ պահերը ինձ համար ամեն ինչի ավարտը կարծես խորհրդանշեին և տպավորությունն այնպիսին էր, որ մենք էլ ոչնչից ուշանալու տեղ չունենք:

Մեր դպրոցում հիմնականում սովորում էին սոցիալապես նվազ ընտանիքի զավակներ: Դպրոցի շենքը գտնվում էր վթարային վիճակում, իսկ աշակերտների ծնողներից հավաքված գումարների հաշվին շենքի վերանորոգումը պարզապես անհնար կլիներ: Դպրոցը փակվեց, ստիպված էի ուրիշ դպրոց գնալ, մի դպրոց, որտեղ բոլորը անծանոթ էին: Ես ինչ-որ մեկի հետ շփման կարիք էի զգում, միգուցե շատերի, միգուցե բոլորի, սակայն մեկուսացել, պարփակվել էի ինքս իմ մեջ, մյուսների մեջ էլ տպավորություն էր ստեղծվել, թե ես սակավ ընկերասեր եմ, դա ևս ինձ տանջում էր: Երբեմն ուզում էի նմանվել մյուսներին, լինել նրանց պես, չտարբերվել նրանցից, սակայն ի՞նչպես, ինձ մոտ դա չէր ստացվի, ուզում էի փախչել, վազել, գոռալ, գնալ մի այնպիսի տեղ, որտեղ որ մարդ չէր լինի, որտեղ չէր լսվի ոչ մի ձայն, որտեղ միշտ աշուն կլիներ ու դեղնած ծառեր, որտեղ օրվա բոլոր ժամերը կլինեին միայն մայրամուտ ու միշտ կերևար,  թե ինչպես են արևի երանգավորված ճառագայթները զուգահեռ դառնում հորիզոնին, ես ցանկանում էի արտաքին աշխարհը տեսնել այնպես, ինչպես իմ ներսում է, իմ ներքին աշխարհում: Երբեմն մենակությունից հոգնելով` հանդիպում էի Հասմիկին, խոսում էի նրա հետ երկար: Երբեմն, սակայն հազվադեպ մեր հանդիպումներին ներկա էր լինում նաև Սոֆան, ես զգում էի, որ նրա վերաբերմունքը իմ հանդեպ չի փոխվել, բայց միևնույնն է, ես դեռ կասկածում էի, որ աղջիկներն էլ են կարողանում սիրել: Ես դեռ առաջվա նման մտածում էի, որ նա պարզապես սիրահարված է, բայց այն ամբողջ ժամանակը, որի ընթացքում զգում էի նրա հատուկ վերաբերմունքը իմ հանդեպ, չափազանց երկար էր և տարօրինակ: Անցավ մի որոշ ժամանակ ևս և շուտով պետք է ավարտեի դպրոցը: Որոշեցի վերադառնալ Հայաստան` մշտապես ապրելու համար իմ պապենական երկրում: Արդեն գնել էի ինքնաթիռի տոմսը և վերջին օրերն էին, որ անց էի կացնում Ուկրաինայում: Որոշեցի հանդիպել Հասմիկին` նրան հրաժեշտ տալու նպատակով: Նա հանդիպմանը եկավ Սոֆայի հետ, որին և ես ակնկալում էի տեսնել ևս: Միգուցե ինձ համար տարօրինակ էր, միգուցե տարօրինակ էր նաև Հասմիկի համար, միգուցե տարօրինակ էր հենց իր՝ Սոֆայի համար, սակայն սովորական, ինչպես նաև բնական էր այն, որ նա, լինելով բնավորությամբ չափազանց լռակյաց ու ինքնամփոփ, այս մեր վերջին հանդիպման ժամանակ անվերջանալի էին դարձել նրա հարցերն ուղղված ինձ: Նա հարցերով խոսակցությունը բերում էր նրան, որ շատ պարզ հասկացնել էր տալիս, թե որքան շատ է ուզում ինձ ետ պահել Հայաստան գալու իմ որոշումից: Հասունացավ պահը, երբ ես պետք է հրաժեշտ տայի նրանց, սկզբում ես համբուրեցի և գրկախառնվեցի Հասմիկին և հետո նույն ձևով նաև Սոֆային: Ինձ համար նրանցից բաժանվելը դժվար էր: Գիտեի, որ նրանց կարիքը զգալու եմ, կարոտելու եմ նրանց, նրանց հաճելի ներկայությունը: Այդ օրը Սոֆային տեսնում էի վերջին անգամ, համոզված էի, որ շուտով գտնելու է մեկին և ինձ այլևս չի հիշելու,  ամեն դեպքում հաճելի էին այն պահերը, երբ արժանանում էի նրա յուրօրինակ վերաբերմունքին:

Լույսը բացվեց: Այս անգամ ես առավոտը դիմավորեցի իմ հարազատ երկրում: Իմ մեջ կսկիծ կար, կարծես ես հեռուներում ինչ-որ գանձ էի թողել: Նրա ներկայության կարիքն էի զգում: Նրա պակասն ինձ ավելի շատ էր սիրված լինելու կախվածության մեջ գցում: Փարատվում էի միայն այն հույսերով, որ պիտի նոր կյանք սկսեմ, կարծում էի, թե տարբեր են իմ և նրա ճանապարհները: Շուտով մեկնելու էի զինվորական ծառայության, մոռանալ էի ուզում նրան, նոր զգացմունքներ չէի ուզում:

Հերթական անգամ ճաշարանում էինք: Ամեն մի սեղանի շուրջ նստած էինք տաս հոգով, ինչպես և կարգն էր, և սպասում էինք հացի մեկնարկին: Սեղանին դրված էին երկու կաթսաներ, որոնց մեջ տարբեր ճաշատեսակներ էին, մեկի մեջ փլավ էր, մյուսի մեջ` ջրով ճաշ, նաև երկու ընդհանուր ամաններ կային՝ մեկը լիքն էր բազուկից պատրաստված սալաթով, իսկ մյուսի մեջ միս էր: Նշված ուտելիքների ցանկից ամենանախնտրելին միսն էր, որը նաև անչափ ախորժալի տեսք ուներ: Մեկնարկը տալուց անմիջապես հետո Սևակը, ով մեզնից ամենաթմբլիկն էր, և ըստ երևույթին ամենից սովածը, միանգամից վերցրեց ամենամեծ ու ախորժելի մսի կտորն ու դրեց իր ամանի մեջ, մյուսները արագորեն վերցրին մսի մնացած կտորները: Ես, որ էլի շատ սոված էի, արմունկներով հենվել էի սեղանին և սպասում էի, թե երբ է հանդարտվելու սեղանային այդ աշխուժությունը: Նարեկը նստած էր իմ դիմաց և նայում էր ինձ ու ինչպես ես, ձեռքը ոչնչին չէր գցում, պասիվ էր նաև Լևոնը, նա ուշադրությամբ հետևում էր մյուսներին ու հատկապես Սևակին, ով ճաշն ուտում էր սոված գիշատչի նման` արտահայտություններ տալով դեմքին: Երբ արդեն բոլորի ամանները լիքն էին փլավով կամ ճաշով, վերցրեցի փլավի կաթսան ու շերեփով փլավը բաժանելով երեք հավասար մասերի` մի մասը լցրեցի Լևոնին, հետո` Նարեկին և վերջում` ինձ: Ճաշարանից դուրս գալուց հետո սերժանտները դասակը ուղեկցեցին ծխարան, որտեղ և սովորաբար անց էինք կացնում մեր հետճաշյա հանգիստը: Երբ արդեն տեղավորվել էինք ծխարանի նստարաններին, իսկ ծխող զինվորները սկսել էին ծխել, Լևոնը սովորականից բարձր ձայնով դիմելով Սևակին՝ ասաց.

-Սևա՜կ, հո սոված չմնացի՞ր:

Սևակի այտերը վայրկենապես ամոթից կարմրեցին, բոլորն էլ հասկացան, որ դա ակնարկ էր այն մասին, որ նա էր կերել մսի ամենամեծ կտորը:

-Չէ, կշտացա:

Պատասխանեց Սևակը` համարձակություն գտնելով կոծկել իր մեջ ամոթի զգացողությունը:

-Եթե սոված ես մնացել, մի ամաչի, ասա` քեզ համար ուտելու մի բան գնեմ:

Բայց եթե անգամ Սևակը շատ սոված էլ լիներ, նա չէր ասի այդ մասին, այն էլ ամբողջ դասակի ներկայությամբ, և Լևոնը դա շատ լավ հասկանում էր, դրա համար էլ պատրաստակամություն էր հայտնում Սևակին նման կեղծ ձևով օգնելու և հետևաբար սպասելու էր Սևակի կողմից որևէ այլ ձևով փոխհատուցման:

Արամայիսը, ում կրճատ Մայիս էինք կոչում, անընդհատ շողոքորթում էր Լևոնին` փորձելով ամեն հարցում աջակցել նրան` սպասելիքներով արժանանալու Լևոնի հովանավորչությանը, բաց չթողեց Սևակին ծաղրանքով ստորացնելու ընձեռնված հնարավորությունը և և իր հերթին ավելացրեց.

-Դժվար թե Սևակը սոված մնար, ես տեսա, որ մսի ամենամեծ կտորը Սևակը վերցրեց ու մի լիքը աման էլ ճաշ կերավ, էսքանից ավել ոչ ոք չի կերել ու եթե մնացածը քիչ թե շատ կշտացել են, ուրեմ Սևակը բողոքելու տեղ չպիտի ունենա:

Արամայիսի խոսքերից անմիջապես հետո Լևոնը նորից շարունակեց.

-Ամբողջ օրվա ընթացքում մենք բոլորս մի ընտանիքի նման միասին ենք անցկացնում, շատ ենք տանջվում ու դրա համար մեզ լավ սնվել ա պետք: Լավ կլիներ, որ մեզնից ամեն մեկը սկզբում մտածեր ոչ թե իր, այլ դիմացի մարդու համար, դրա համար էլ ես մտածում եմ, որ մեզնից ոչ մեկ սոված չմնա:

Ես արդեն տանել չէի կարողանում Լևոնին, Մայիսին նույնպես, սակայն վերջինիս առավել ևս զուրկ էի համարում նրանց մարդկային բոլոր հատկություններից, նրանք պարզապես հայ լինելու պատվից զուրկ էին, նմաններին ես հայ կոչել չեմ կարող:

Շուտով ծխարանում մնացինք ես ու Նարեկը: Դասակի մի մասը լվացարանում էր, որտեղ հովանում էին ամառային հրացայտ տապից, մյուսներն էլ խումբ-խումբ զբոսնում էին շինություններին հարակից ստվերաշատ տարածքներում: Ես ու Նարեկը ճաշարանից դուրս գալուց հետո դեռ ոչ մի բառ չէինք փոխանակել և երբ արդեն մենակ մենք էինք, Նարեկը հայացքը ուղեց հեռուներն ու արտաբերեց հետևյալ միտքը.

-Բանակում, ինչպես նաև կյանքում, եթե սկզբում վերցնես ամենալավ կտորը, ոչ մեկ քո մասին լավը չի խոսի, իսկ եթե սպասես քո հերթին, լավ կտորը քեզ չի հասնելու:

Նարեկի խոսքերից հետո երկար ժամանակ մտածում էի նրա ասածի շուրջ, իրոք որ դա այդպես էր, ես համաձայն էի նրա հետ:

Հաջորդ օրը ճաշի ժամին, երբ նորից ճաշարանում էինք, նախորդ օրվա սեղանային աշխուժության փոխարեն տիրում էր բոլորովին պասիվ մթնոլորտ, ինչպես որ ամենաառաջին անգամն էր: Ապա Լևոնը պատառաքաղը մոտեցրեց մսի ամանին և այս անգամ ինքը վերցրեց մսի ամենամեծ կտորն ու դրեց իր ամանի մեջ, դրան հաջորդեց Մայիսի նմանօրինակ քայլը: Ահա թե ինչ. մի՞թե դա այն նույն Լևոնը չէր, որ մտածում էր մյուսների սոված մնալ չմնալու մասին, մի՞թե սա այն Լևոնն էր, որ ծաղրում էր Սևակին այն արարքի համար, ինչը որ ինքն անձամբ կատարեց այսօր: Այն, ինչ որ անում է նա, դա մի լեզու է, մի լեզու է, որով նա խոսում է և խոսում է հստակ, բոլորն էլ հասկանում են նրան, նրա լեզուն, բայց այդ լեզվով խոսում է միայն նա:

Նորից ծխարանում էինք, ունկնդրում էինք Հայկի ոչ իմաստալից խոսքերը: Զուր էին նրան լուռ մնալու մասին դիտողությունները: Նա անկարող էր չխոսել: Լևոնն առաջին էր, որ ազատեց մեզ իր ներկայությունից, նրան հետևեց Արամայիսը: Հայկը չկորցրեց պահն ու դիմեց Սևակին.

-Երեկ ասում էր, որ մենք մի ընտանիքի նման մեկս մյուսիս մասին պետք ա մտածենք, իսկ էսօր դու սոված մնացիր, իսկ ինքը քո բաժինն էլ հետը կերավ:

-Թող ուտի կշտանա, մենակ թող հեռու մնա ինձնից,-մեջբերեց Սևակը` քթի տակ կամացուկ հայհոյանքներ հնչեցնելով:

-Ճիշտ ես ասում, թող ուտի կշտանա, թող իմ բաժինն էլ ուտի, բայց մենակ թող կշտանա:

Մյուսները լուռ էին, ոչինչ չէին խոսում, կամ վախենում էին արտահայտվել` մտածելով, որ իրենց խոսքը կհասնի Լևոնի ականջին կամ պարզապես փոքր-ինչ անտարբերությամբ էին մոտենում այդ ամենին:

Գիշեր էր: Սևակն անկողնում անընդհատ շուռումուռ էր գալիս: Նա տանջվում էր կամ հոգեպես խաբված ու պարտված լինելու զգացումից կամ ստամոքսի դատարկության հետևանքով չէր կարողանում քնել: Նույնը չէիր ասի Լևոնի մասին: Նա չափազանց քնկոտ էր և ինչպես միշտ, այնպես էլ այսօր անկողնուն պառկելու հաջորդ վայրկյանից արդեն խռմփացնում էր: Իմ ու Նարեկի մահճակալները գտնվում էին հարևանությամբ: Նրանց արանքում կես մարդաբոյ բարձրությամբ պահարաններ էին դրված, որոնցում մեր անձնական հիգիենայի իրերն էինք պահում: Ես պարզապես պետք է կույր լինեի, որպիսի չնկատեի, թե ինչպես է նա ամեն օր քնելուց առաջ, երբ գլուխը դնում է փափուկ բարձին և երբ դրանք են լինում նրա օրվա վերջին գիտակից րոպեները, աչքերը կենտրոնացնում է մի կետի շուրջ և տրվում է մտքերին: Երբեմն նկատում էի, թե ինչպես է անկողնուց իջնում վար, մոտենում իր համազգեստին, գրպանից հանում ծոցատետրն ու ինչ-որ տողեր է գրում դրա մեջ, մտածում էի, որ դրանք կամ խորիմաստ մտքեր են կամ բանաստեղծության տողեր:

Շաբաթ և կիրակի օրերին մեզ թույլ էին տալիս լվանալ մեր համազգեստները, բայց մեր համազգեստներին փոխնորդ համազգեստները քիչ էին, որոնք մենք հագնում էինք մինչև մեր թաց շորերը կչորանային: Ստիպված ես ու Նարեկը նույն փոխնորդից պետք է օգտվեինք: Օրը շաբաթ էր, լվացել էի համազգեստս ու կախել չորանոցում: Ոչ այնքան ամառվա ջերմ արևը, որքան որ սարերի վայրագ քամին հոգացել էին համազգեստիս` րոպեների ընթացքում չորանալու խնդիրը: Մաքուր համազգեստս հագնելով` փոխնորդը տրամադրեցի Նարեկին: Նա էլ էր պատրաստվում լվանալ իր համազգեստը նույն օրվա ընթացքում: Հագնելով փոխնորդը` Նարեկը ձեռքը մտցրեց իր համազգեստի գրպանն ու այնտեղից հանելով ծոցատետրը` ինձ տվեց երևի այն պատճառով, որ հանկարծ ծոցատետրը չմոռանա փոխնորդի գրպանում: Ծոցատետրը ինձ փոխանցելու պահին պատահաբար այն վայր ընկավ՝ օդի մեջ բացվելով: Ես շտապով կռացա և վերցրի այն: Բաց էջերը, որոնց վրա որ ընկել էր, փոքր-ինչ փոշոտվել էին: Գրպանիցս հանեցի թաշկինակս և թափ տվեցի նրա վրայից փոշին: Այդ էջերում բանաստեղծություններ էին գրված, սակայն ինչպես երևում էր, Նարեկը չէր ուզում, որ ես դրանք տեսնեի: Դա մեծացրեց հետաքրքրությունս այդ տողերի հանդեպ և ես մի պահ ազատվելով քաղաքակրթության գերությունից` ինձ թույլ տվեցի Նարեկին հարցնել.

-Բանաստեղծություննե՞ր են սրանք:

-Հա:

Կրճատ պատասխանեց նա: Իսկ ես` նորից.

-Դո՞ւ ես գրել:

-Հա:

-Թույլ կտա՞ս գոնե սրանցից մեկը կարդամ:

Նա աչքը գցեց բաց էջերին ու ասաց.

-Դե ուրեմն հնեց դա էլ կարդա:

Բանաստեղծությունը, որը ես սկսեցի կարդալ, հենց առաջին տողից պարզ դարձավ, թե ում է վերաբերվում: Այն շատ դիպուկ էր գրված և լիովին նկարագրում էր իրական վիճակը: Այն հետևյալն էր՝

Մարդ կա` կերել է բաժինը մյուսի

Եվ պառկած արդեն իր քունն է առնում,

Մյուսը հաշվում է օրերը ամսի,

Որ պառկած` սովից քունը չի տանում:

Մարդիկ կան, որոնք խաբելով ոմանց

Հմուտ խաղում են ուզվորի դերը,

Մեկը ասում է` տանք մերը նրանց,

Մյուսն էլ ասում է` տանք նրանց մերը:

Զինվորական կյանքի քառասուներորդ լուսաբացն էի դիմավորում: Այդ օրը մեր զիվորական երդման օրն էր, որին անզուսպ բաղձանքով էինք սպասել և պատրաստել էինք մեծ տոնակատարություն: Մի ուրիշ կարևոր իրադարձություն էլ կար այդ օրը, մեր դասակը պետք է կազմալուծվեր և դասակի զինվորները պետք է ծառայության անցնեին զորամասի այլ վաշտերում ու դասակներում: Ամենավատ բանը, որ կարող էր պատահել ինձ հետ այդ օրը, դա կլիներ վերադաս հրամանատարության որոշումը այն մասին, որ ես Լևոնն ու Արամայիսը միասին մեր ծառայությունը պետք է անցկացնեինք ավ-լտ Մարգարյանի դասակում: Տոնակատարությունը անցավ մեծ շուքով և կենդանի երաժշտության ուղեկցությամբ, որին ներկա էին երդման արարողությանը մասնակից զինվորների մերձավորներն ու հարազատները: Ինձտեսակցությանէրեկելմայրս: Նա,թերևսինձհամարամբողջ  աշխարհումամենիցանշահախնդիրուինձամենիցշատսիրողանձըլիներ: Նրաներկայությունըբարությամբ էր հարստացնում հոգիս և հոգևոր խաղաղություն էր հաստատում իմ մեջ: Նրա քնքուշ ձայնի անհագ ծարավի կարոտն էի ուզում թոթափել սրտումս  ու զգալ նրա ափի` այնքան երանելի ջերմությունը: Աչքերս ուզում էին տեսնել նրան և էլ ուրիշ ոչինչ ու ոչ մեկին: Անդորր էր իջել մտքերիս վրա: Անչարացել էի էությամբ և օծվել անհողդողդ ողորմասիրությամբ: Կտրվել էի աշխարհից ու վայելում էի այն ամփոփ երանավետ ժամանակը, որի հուշերը ինձ հետագա խրթին պահերին բարությամբ պիտի բարուրեին:

Կարդում էին նորակոչիկների անուն-ազգանունները և հայտարարում, թե տվյալ զինվորը իր հետագա ծառայությունը որ վաշտի որ դասակում պետք է անցկացնի: Արդեն կարդացել էին Լևոնի ու Արամայիսի անունները ու հայտարարել, որ նրանք ծառայելու են առաջին գումարտակի առաջին վաշտի առաջին՝ ավ-լտ Հրանտ Վարդանյանի դասակում և այժմ կարդում էին այն անձանց անվանումները, որոնք պետք է ծառայության անցնեն նույն վաշտի երկրորդ դասակում, դա ավ-լտ Մարգարյանի դասակն էր: Ինչպես և ենթադրել էի նախօրոք, ինձ ընդգրկեցին այդ դասակում: Ինձ համար միակ լավ բանն այն էր, որ ինձ հետ էր նաև Նարեկը: Պետք է խոստովանեմ, որ ուրիշ ոչ մի լավ բան չկար: Ինձ համար ավելի նախընտրելի կլիներ ամբողջ ծառայությունս անցկացնեի այնպես, ինչպես որ եղել է մինչև երդման օրը, քան թե այնպես, ինչպես որ դրանից հետո էր: Ավ-լտ Մարգարյանի դասակում հիմնականում ծառայում էին ակտիվ վարքով աչքի ընկած զինվորները, ինչպիսիք կարող էին լինել Լևոնն ու Արամայիսը, իսկ թե ինչու էին ինձ ու Նարեկին ընտրել այդ դասակում ծառայության անցնելու համար, պարզ դարձավ միայն վերջում:

Մեր վաշտը կազմված էր երեք հրաձգային դասակներից: Երեք դասակներն էլ քնում էին նույն ննջարանում: Ընդհանուր էին նաև լսարանն ու այն տարածքները, որոնց մաքրության համար պատասխանատու էր մեր վաշտը, որոշ վերապահումներով կարելի էր ասել, որ մեր վաշտը նման էր մի մեծ դասակի, միայն թե ի տարբերության մյուս երկու դասակների, որոնք միշտ լսարանային դասեր էին անցկացնում, մեր դասակը գրեթե ամբողջ օրվա ընթացքում զբաղված էր ֆիզիկական պատրաստության դասեր անցկացնելով: Մեր հանգստի ժամը միայն օրվա վերջում էր, ընթրիքից հետո մինչև «քուն» հրամանի հայտարարումը, որն արդեն սովորության համաձայն ես ու Նարեկը անց էինք կացնում ծխարանում` չնայած որ այս նոր դասակում միակ չծխող զինվորները մենք էինք: Նոր շրջապատին ոչ մի կերպ չէի կարողանում հարմարվել և դա ավելի էր մտերմացնում իմ ու Նարեկի միջև եղած կապը: Մենք միշտ միասին էինք: Նրա ներկայությունը ինձ համար փրկության նման մի բան էր նման անհյուրընկալ ու անմարդասեր միջավայրում: Մարտական հենակետը, որտեղ մարտական հերթապահություն էին իրականացնում մեր վաշտի զինվորները, մեզնից շատ հեռու չէր գտնվում, մեքենայով քառասուն րոպեում կարելի էր տեղ հասնել: Ամեն շաբաթվա ուրբաթ օրվանից մինչև մյուս շաբաթվա նույն օրը մեր վաշտի դասակները հերթականությամբ մարտական հերթապահություն էին իրականացնում հենակետում: Մեր վաշտի երրորդ դասակի հրամանատարը մի քանի ամսով մեկնել էր մասնակցելու սպայական վերապատրաստման դասընթացների` դասակի պատասխանատվության խնդիրը թողնելով ուսումնական զորամասից նոր տեղափոխված կրտսեր սերժանտ Գաբրիելյանի ուսերին, ով աչքի էր ընկնում հատկապես իր ընկճված վարքագծով: Գաբրիելյանը դասակի հրամանատարի տեղակալ էր և դասակի հրամանատարի բացակայության ընթացքում նա պիտի կատարեր դասակի հրամանատարի բոլոր պարտականությունները, այնինչ նա դասակի մյուս զինվորներից գրեթե ոչնչով չէր տարբերվում և երբեք չէր օգտվում իրեն բաժին հասած բացառիկ բարձր դիրքից` ղեկավարի աչքերով մյուսների վրա նայելու նպատակով:

Իրենց նոր դասակում Լևոնն ու Արամայիսը կարծես թե իրենց ավելի լավ էին զգում, քան նախկինում: Լևոնն այստեղ շատ կարճ ժամանակում կարողացավ ստանձնել այն դերը, որի համար նախկին դասակում այնքան շատ էր ջանում: Այդ հարցում նրան օգնում էր իրենց դասակի հրամանատարը՝ ավ-լտ Վարդանյանը: Ավ-լտ Վարդանյանը, ով իր ծառայողական պարտականությունների հանդեպ բացարձակապես սեր չուներ, բոլորովին չէր զբաղվում իր դասակի ներքին խնդիրներով: Նա այդ գործը վստահել էր Լևոնին: Բնականաբար, Լևոնն անկարող կլիներ վերահսկելու համար վերոհիշյալ դժվար և պատասխանատու առաքելությունը, այդ պատճառով ավ-լտ Վարդանյանի և Լևոնի միջև տեղի էր ունեցել ներքին պայմանավորվածություն` ըստ որի ավ-լտ Վարդանյանը մի շարք արտոնություններ էր տալիս Լևոնին` ազատելով նրան տարատեսակ ծառայողական խնդիրներից, նրան շնորհելով մյուսների հանդեպ բացահայտ առավելությամբ. նմանօրինակ դեպքերից մեկը կարող էր լինել այն, որ ավ-լտ Վարդանյանը ամբողջ դասակին` բացի Լևոնից, հրաման տար ամառային շոգ օրվա ցերեկային ժամերը անցկացնել շարահրապարակում` շարային վարժություններ կատարելով, իսկ Լևոնին իրավունք էր վերապահում դասակին հրաման տալ գնալու լսարան, որտեղ գտնվելը անհամեմատ նախընտրելի էր յուրաքանչյուրի համար: Լևոնը դա, իհարկե, անում էր, որի արդյունքում յուրաքանչյուր զինվորին պարտքի զգացումով էր լցնում իր հանդեպ: Ահա այդպես, քայլ առ քայլ Լևոնը մյուսների հանդեպ իշխող դիրք էր գրավում և իրենց դասակի զինվորներին երբեմն օգտագործում էր իրեն անձնապես որոշ ծառայություններ մատուցելու նպատակով:

Լևոնն ու կրտսեր սերժանտ Գաբրիելյանը մեկը մյուսին ճիշտ հակառակ մարդն էին, նրանց օրինակ բերելով` Նարեկը մի առիթով ասաց.

-Մենք միշտ ապրում ենք էն կյանքով, որով որ ուզում ենք ու որով որ ապրում ենք, ցանկանում ենք ավելի հաճելի դարձնել այն, իսկ երբ թվում է, թե ինչ-որ մեկը կործանում է իր կյանքը` չձգտելով կամ ընդհամենը չցանկանալով ավելի բարեկեցիկ դարձնել այն, ապա դա նրա համար ամենից հաճելին է:

Շաբաթական գոնե մեկ անգամ վերակարգ էի ընդունում` վաշտի օրապահ: Ցերեկվա ընթացքում հետևում էի վաշտի մաքրությանը, իսկ գիշերը հսկում էի զինանոցն ու ննջարանը: Ու նորից դուրս էր գալիս արևը, սկսվում էր օրը, անցնում էր դանդաղ ու արևը նորից հեռանում էր: Օրերը գումարվում էին իրար, դառնում շաբաթներ ու ամիսներ: Ահա սա էր զինվորի կյանքը, դժվար էր, բայց պետք էր:

Չնայած որ օրն արևոտ էր, այնուամենայնիվ, սարերում սաստիկ ցուրտ էր: Սառը օդը մեղմ քամու հետ կարծես անմիջապես ոսկորներիդ էր փարվում: Արևի ջերմությունը որքան էլ որ շատ էր ցանկալի, նույնքան էլ զգալի էր քիչ: Մեր դասակը շարված էր շարահրապարակում և ինչպես միշտ, պատրաստվում էինք հինգ կիլոմետր վազքի, սպասում էինք միայն մեզ ուղեկցող սերժանտին, ով ինչպես և մենք, զենք և պահեստատուփ ստանալուց հետո, պետք է միանար մեզ: Այդ ժամանակը ձգվեց երկուսից երեք րոպե, որի ընթացքում մենք լուռ կանգնած էինք, ոչ մեկ ծպտուն չէր հանում, կարծես թե բոլորին էլ այդպես դուր էր գալիս: Սերժանտը եկավ և կանգնեց դասակին դեմ-դիմաց, մի քանի վայրկյան ինքն էլ լուռ մնալուց հետո խորը շունչ քաշեց ու արձակեց հետևյալ հրամանը.

-Դասա՛կ, աջ ուսն առա´ջ, քայլո՜վ, մա՛րշ, ուղի՛ղ:

Մենք դասակի կազմով քայլում էինք դեպի գումարտակի դարպասները և դեռևս դարպասներին չհասած` ետևից լսվեց ավ-լտ Մարգարյանի բարձր ձայնը.

-Դասա´կ, տեղում, կա՜նգ առ՛, ետ դա՛րձ, դեպի ձեր նախնական դիրքը, վազքո՜վ մա՛րշ:

Մենք դասակի կազմով դանդաղ վազքով գնացինք և շարվեցինք նորից այն տեղում, որտեղ որ կանգնած էինք մինչև սերժանտի գալը:

Ավ-լտ Մարգարյանը գալով և կանգնելով դասակի դիմաց` սկսեց խոսել իրեն բնորոշ հիպնոսացնող ձայնով` հանգիստ և դանդաղ.

-Հիմա ում անունը որ կարդամ, շարքից թող դուրս գա ու տասը շարային քայլ կատարի:

Մեզ համար արդեն պարզ էր, որ նա կարդալու էր այն զինվորների անունները, որոնք հաջորդ օրը մեկնելու էին մարտական հենակետ` հերթապահության: Ես վեց ամիս էր, ինչ ծառայության մեջ էի և արդեն ժամանակն էր, որ ես էլ մարտական հենակետում հերթապահություն իրականացնեի: Վեց ամսվա նույն առօրյայից չափազանց հոգնել էի, ուստի սրտի թրթիռով էի սպասում, որ իմ անունն էլ է ներգրաված լինելու մարտական հենակետ մեկնող զինվորների ցուցակում, այն էլ այն դեպքում, երբ մարտական հենակետ մեկնելու մեր ջոկի հերթն էր: Ես չսխալվեցի, հույսերս գոնե այս դեպքում արդարացան, ես մարտական հենակետ մեկնող յոթ հոգանոց անձնակազմի ցուցակի մեջ էի ներգրաված, նույն ցուցակի մեջ էր նաև իմ անբաժան ընկերը՝ Նարեկը, դա մեզ համար մեծ ուրախության առիթ էր, բայց ինչպես մյուս վեցը, այնպես էլ ես, բոլորովին ցույց չէինք տալիս մեր ուրախությունը` շատ լավ իմանալով, որ ոգևորվածությունը ավ-լտ Մարգարյանին բոլորովին դուր չի գալիս:

Ամեն անգամ մարտական հենակետ մեկնող զինվորներին մարտական հենակետ մեկնելու նախօրեին հրահանգավորում էին, ինչպես նաև առաջադրանքներ էին հանձնարարում: Քանի որ մեր դասակի հրամանատարը ավ-լտ Մարգարյանն էր, հենց նա էլ մեզ հրահանգավորում էր ու առաջադրանքներ էր տալիս: Այս անգամվա մեր առաջադրանքը խրամատ փորելն էր, իսկ փորված հողից հենակետի շինությունը քողարկելու նպատակով մենք պետք է մի մեծ թումբ պատրաստեինք շինության առջևում:

Իմ առաջին մարտական հենակետի նախավերջին օրն էր, ավարտել էինք բոլոր մեզ հանձնարարված գործերն ու այդ օրը պետք է հանգստանայինք: Հենակետի տարածքում Նարեկի հետ քայլում էինք ու զրուցում: Այնպես էինք տարվել զրույցով, որ մի պահ անուշադրության հետևանքով հայտնվեցինք թշնամու կողմից տեսանելի հատվածում: Բարեբախտաբար, շուտ գլխի ընկնելով պահի վտանգը, ակնթարթորեն քաշվեցինք ապահով մի վայր: Այդ պահին դիպուկահարը կարող էր մեզ երկուսիս էլ ոչնչացնել, բայց նա դա չէր արել: Դրանից երկու ժամ անց անակնկալ այցով մարտական հենակետում հանկարծ չգիտես որտեղից հետախույզի հագուստով հայտնվեց ավ-լտ Մարգարյանն ու հրաման տվեց, որ անձնակազմը շարվի հենակետի շինության արջև: Վայրկյաններ անց նրա հրամանը կատարված էր: Ապա ինձ ու Նարեկին հրաման տվեց շարքից դուրս գալ երկու քայլ: Նրա վերջին հրամանի պատճառը ինձ համար պարզ էր, ամենայն հավանականությամբ նա սահմանի մյուս կողմ էր անցել և այնտեղից նկատել էր ինձ ու Նարեկին, երբ մենք հայտնվել էինք թշնամու կողմից տեսանելի, մեզ համար այդ շատ վտանգավոր գոտում: Ատամներս իրար սեղմած` սպասում էր նրա պատժին, սակայն ինչպիսին էր այն լինելու, ես չգիտեի: Չնայած որ Նարեկի դեմքին չէի էլ նայել, բայց զգում էի, որ նա էլ է նույնը զգում, ինչ որ ես: Ավ-լտ Մարգարյանը իրեն բնորոշ դանդաղ քայլերով մոտեցավ մեզ և նույն պահին մարմնիս տարբեր մասերում զգացի նրա բռունցքով հարվածների ամբողջ ուժը: Չդիմանալով նրա հարվածներին` ընկա գետնին, նույն վայրկյանին ինձ հետ վայր ընկավ նաև Նարեկը, այդ պահին մտածեցի, թե այսքանն էր նախատեսված պատիժը, այնինչ այն դեռ նոր էր սկսվում: Ավ-լտ Մարգարյանը մեզ գետնին տեսնելով` չհանգստացավ և ավելի ուժեղ հարվածում էր ոտքերով: Տասը րոպեից ավել կլիներ, որ մեզ նման դաժան կերպով ծեծում էր, այդ ժամանակը ինձ հավերժություն էր թվում: Ընթացքում մեկ-մեկ փորձ էի անում ոտքի կանգնել, բայց արդեն վերջում էլ անկարող էի դիմադրել և գրեթե ուշագնաց կերպով փռված էի գետնին: Ավ-լտ Մարգարյանը այդ հարվածներից բոլորովին էլ չէր հոգնել և նրա անսպառ էներգիան մեզ ճնշում էր նաև հոգեպես: Ինձ թվում էր, որ դա է իմ կյանքի վերջին օրը, այդքանից հետո իմ ապաքինումը չէի պատկերացնում: Ուսերիցս ներքև ամբողջ մարմինս կապտուկներով էր պատված: Մեր պատժից անմիջապես հետո ավ-լտ Մարգարյանը լքեց մարտական հենակետը` առանց որևէ բառ ասելու: Մյուս զինվորները, ովքեր ականատեսն էին այդ ամբողջ դաժանությանը, ոչ մի քայլ չէին կատարում մեզ որևէ կերպ օգնելու նպատակով և մեզ վրա նայում էին սառնասրտությամբ: Միայն ավ-լտ Մարգարյանի հեռանալուց հետո մեզ նստեցրին և խմելու ջուր տվեցին:

Ծառայությանս վերջին օրերն էին: Մոտ երկու տարի էր, ինչ ապրում էի այդ նույն, միապաղաղ կյանքով: Ընդհանուր առմամբ այս ընթացքում գրեթե ոչ մի էական փոփոխություն չէր եղել, միայն զորացրված զինվորներին փոխարինելու էին եկել նորերը: Իմ չափ ծառայած զինվորների կարծիքով բանակային կյանքը այժմ բավականաչափ դյուրին էր, եթե համեմատեինք այն ժամանակների հետ, երբ մենք դեռ նոր էինք եկել ծառայության, այնինչ, նորակոչիկների կարծիքով բանակային կյանքը անտանելի բարդ էր ու դժվար: Այս ընթացքում ութ անգամ մարտական հենակետում մարտական հերթապահության էի մեկնել և եթե հաշվի չառնեինք առաջինը, մյուս յոթ անգամները մարտական հենակետում ծառայություն իրականացնելու ժամանակ ոչ մի արտառոց դեպք տեղի չէր ունեցել:

Լևոնն ու Արամայիսը հասել էին իրենց փառքի գագաթնակետին: Գիշերում ու սնվում էին զորամասի ավ-լտ Վարդանյանին պատկանող սենյակում, դա կարծես իրենց տունը լիներ: Նրանց համար սնունդն ու ջուրը բերում էին իրենց դասակի զինվորները, սակայն դա անում էին այլ ելք չունենալով և մեծ զզվանքով: Բոլոր այն զինվորները, ովքեր ստիպված էին լինում նրանց որևէ ծառայություն մատուցել, առանց երկմտելու նրանց ծածուկ հայհոյում էին: Դա պարզ էր նաև Լևոնի ու Արամայիսի համար: Նրանք փաստացիորեն  վաճառում էին իրենց հարգանքն ու պատիվը: Դրանք գնում էին նրանց ծառայություն մատուցած զինվորները` նրանց երկուսի համար սրբություն ներկայացնող արժեքների բառացիորեն պղծմամբ:

Կրտսեր սերժանտ Գաբրիելյանը դեռևս շարունակում էր ապրել իր մելանխոլիկ կյանքով և զրուցում էր միայն իր մտքերի հետ: Նույն էր մնացել նաև Հայկը: Նա առաջվա նման շատ էր խոսում:  Սևակը տեղափոխվել էր ուրիշ գումարտակ, նրան հազվադեպ էինք տեսնում, շատ էր նիհարել և առաջվա սալերի փոխարեն նրա մարմնի վրա կարելի էր  մկաններ նշմարել:

Նարեկի երկու տարվա նվիրվածությունն ու մտերմությունն իմ հանդեպ ապացուցել էին ինձ, որ նա հուսալի մարդ էր և լավ ընկեր: Երկու ամիս առաջ նրան տեսության էին եկել ծնողները և իրենց հետ բջջային հեռախոս էին բերել Նարեկի համար: Երբեմն օգտվում էի դրանից` մորս հետ խոսելու համար: Հասմիկի և Սոֆայի հետ էլ էի ուզում խոսել, սակայն դրան խոչընդոտող շատ մեծ խնդիրներ կային: Զորամասում հեռախոսը պահում էինք սպայական անձնակազմից գաղտնի, որովհետև դրա օգտագործումը բանակում չէր թույլատրվում, իսկ մարտական հենակետում, որտեղ հեռու էինք սպաներից, չկար էլեկտրականություն և հետևաբար խնայել էր պետք հեռախոսի էլեկտրական լիցքավորումը, քանի որ դրանից օգտվում էինք բոլորս հավասարաչափ:

Մարտական հենակետ էի մեկնում վերջին՝ իններորդ անգամ: Մինչ տեղ հասնելը մնացել էր մոտ չորս կիլոմետր, երբ մեզ տեղափոխող մեքենայի շարժիչը խափանվեց: Ավ-լտ Մարգարյանը կապվեց վերադաս հրամանատարության հետ` զինամթերքն ու սնունդը դեպի մարտական հենակետ հասցնելու համար նոր մեքենա տրամադրելու նպատակով: Մեքենան, որը փոխարինելու էր գալու մեզ տեղափոխող փչացած մեքենային, տեղում կլիներ կես ժամից ոչ շուտ: Զինամթերքը նոր եկած մեքենայի մեջ վերբեռնել էր անհրաժեշտ, ինչպես նաև ոչ պակաս անհրաժեշտ էր մարտական հենակետի նախկին անձնակազմին փոխարինել նոր անձնակազմով: Ըստ ավ-լտ Մարգարյանի հրամանի` ես ու Նարեկը  իր հետ սպասեցինք նոր մեքենայի ժամանմանը` զինամթերքը մեկից մյուս մեքենան տեղափոխելու համար, իսկ մյուսները ոտքով շարունակեցին ճանապարհը` մարտական հենակետի անձնակազմին փոխարինելու նպատակով:

Մեքենայի վարորդը պայմանագրային զինծառայող էր և նրան այնքան էլ լավ չէինք ճանաչում, սակայն իր պահվածքից երևաց, որ չափազանց քնկոտ է: Վարորդի նստատեղին նստած` ոչ հարմար պայմաններում, մի քանի րոպեների ընթացքում խոր քուն էր մտել և խռմփացնում էր: Երևի չկարողանալով հանդուրժել իր և վարորդի մեկտեղումը` ավ-լտ Մարգարյանը որոշեց միանալ մեզ: Նրան տեսնելով` ես ու Նարեկը փոքր-ինչ փորձեցինք ձգվել և զգաստանալ` չնայած որ մեր դիրքի պատճառով դա այնքան էլ հնարավոր չէր: Ես ու Նարեկը նստած էինք մեքենայի` զինվորների տեղափոխման համար նախատեսված խցիկի վերջնամասում` փայտե նստարաններին, զենքերը բռնած ձեռքներումս, բռոնե հագուստով և սաղավարտով: Ավ-լտ Մարգարյանը մեր լարվածությունը զգալով և հարմար տեղավորվելով` խոսեց.

-Թուլացե´ք, պետք չէ, որ լարվեք:

Ես ոչինչ չհասկացա նրա խոսքերից, նա իրեն նման չէր, նայեցի Նարեկի աչքերին և դեմքիս այնպիսի արտահայտություն տվեցի, թե իբր չեմ հասկանում ավ-լտ-ի խոսքերը, սակայն ինչպես իմ, այնպես էլ Նարեկի համար անկանխատեսելի էր Մարգարյանի ասածը: Ավ-լտ Մարգարյանը մեր դեմքերին չէր նայում, բայց գիտեի, որ նա շատ լավ զգաց իմ ու Նարեկի` հայացքներով մտքերի փոխանակումը: Իհարկե, նրա խոսքերը պարզ էին և ուղղակի ձևով կարելի էր հասկանալ, բայց ամեն դեպքում դրանց մեկնաբանության կարիքն ունեինք: Ապա ավ-լտ Մարգարյանը նորից շարունակեց խոսքը.

Ձեզ ասում եմ` թուլացեք, իսկ դուք շարունակում եք ձգված մնալ ու իրար դեմքի նայել, իրար նո՞ր եք տեսնում: Գիտեմ, որ իմ ասածները ձեզ համար անսպասելի էին, բայց եթե ուզում եք, կարող եք նաև պառկել, ես ձեզ թույլ եմ տալիս, դուք դրա իրավունքը վաստակել եք:

Ես ու Նարեկը իրար երեսի նայելով` կարծես թե այս անգամ ստիպողաբար փորձում էինք ձևացնել, թե հանգիստ և հարմար տեղավորվում ենք` հենվելով մեջքի համար նախատեսված հենակներին, սակայն Մարգարյանի ներկայությամբ հանգիստ զգալուն ամենևին  սովոր չլինելով` ներքուստ երկուսս էլ շարունակում էինք լարված մնալ: Ապա ավ-լտ Մարգարյանը հայացքը ուղղելով սկզբում Նարեկի, հետո` ինձ վրա, խորը շունչ քաշեց ու  նորից սկսեց խոսել.

-Դպրոցն ավարտելուց հետո ընդունվեցի Երևանի պետական համալսարան, իրավաբանական Ֆակուլտետ: Էդ առիթով հայրս ինձ մեքենա նվիրեց: Համալսարան մեքենայով էի գնում: Ինձ հետ նույն կուրսում սովորող մի շատ մոտ ընկեր ունեի, Արամ էր անունը: Նրա ընտանիքը Ղարաբաղում էր ապրում: Հետո սկսվեց Ղարաբաղի պատերազմը: Արամը կիսատ թողելով ուսումը` գնաց պատերազմ: Մի որոշ ժամանակ նրանից լուր չունեի: Հետո մի օր զանգեց ու խնդրեց, որ Ղարաբաղից Երևան տեղափոխեի նրա եղբոր կնոջը, տղային ու մորը:

Ավ-լտ Մարգարյանը կիսատ թողնելով խոսքը` դիմեց ինձ:

-Իսկ քեզ ծանոթ չի՞ թվում էն պատմությունը, որ հիմա լսում ես:

Փաստորեն, ավ-լտ Մարգարյանը հորեղբորս մոտ ընկերն է եղել, և գիտեր որ ես Արամի եղբոր որդին եմ, հավանաբար նա դա գլխի էր ընկել մեր զինվորական երդման օրը, երբ տեսել էր մորս, այդ իսկ պատճառով որպես ծանոթի` ինձ էր ընտրել իր դասակում ծառայության անցնելու համար ու ոչ թե Լևոնին: Ես շփոթված էի ու հուզված, և եթե թարթեի աչքերս, արտասուքից խուսափելն անհնար կլիներ: Կոկորդս քարանում էր, ու օդն էլ չէր հերիքում, բայց դեռ համառորեն փորձում էի տիրապետել ինքս ինձ ու իմ մեջ վերջին խնայված ուժը գործածելով` մի բառով պատասխանեցի ավ-լտ Մարգարյանի հարցին.

-Թվում է:

Ու նորից ավ-լտ Մարգարյանը շարունակեց.

-Ես էլ էի ուզում պատերազմ գնալ, բայց չէի ուզում ուսումս կիսատ թողնել, երկու կարևոր հանգամանք, որ ինձ տարբեր կողմեր էր ձգում: Չէի կողմնորոշվում, թե երկուսից որն է ավելի կարևոր, ավելի շուտ, պատերազմի լրջության չափը չէի պատկերացնում: Արամի մահվան լուրը ինձ ուղված հրավեր էր դեպի պատերազմ, որն արդեն ընդունեցի առանց երկմտելու: Պատերազմի վերջում ինձ լեյտենանտի կոչում տվեցին: Ես համալրեցի մեր բանակի սպաների շարքերը: Այդ ժամանակ իմ դասակի զինվորներից շատերը իմ տարիքին էին, անգամ ինձնից մեծերն էլ կային: Նրանցից շատերի հետ ընկերություն էի անում: Իմ ներկայությամբ բոլոր զինվորները իրենց ազատ էին զգում, բայց հարգում էին ինձ ու իմ խոսքը: Մի քանի տարի հետո կոչումով կապիտան էի, իսկ պաշտոնով` վաշտի հրամանատար: Կոչումն ու պաշտոնը ինձ բոլորովին էլ չէին փոխել: Զինվորների հետ խոսում էի ոչ թե զինվորական, այլ` ընկերական լեզվով ու առաջվա նման ազատություն էի տալիս նրանց: Իմ վաշտը բաղկացած էր երեք դասակներից և երեք դասակի հրամանատարներից: Երեք մարտական հենակետերի պաշտպանությունն իմ վաշտին էր վստահված, ամեն մարտական հենակետ` մի դասակի: Ամեն հերթափոխի ժամանակ ամեն դասակից մի ջոկ էր մեկնում մարտական հենակետ, մի անգամ դասակի հրամանատարի հետ միասին, մյուս անգամը` առանց նրա: Զինվորներից ոչ մեկը չէր չարաշահում իրեն տրված ազատությունը: Նրանցից յուրաքանչյուրը լավ գիտեր իր պարտականությունն ու ճշգրտորեն կատարում էր այն, դրա համար էլ մարտական հենակետ բարձրանալուց առաջ նրանց երկար-բարակ հրահանգավորելու փոխարեն մեկ-երկու խրատական խոսքեր ասելով` բավարարվում էի: Մի անգամ հենակետերից մեկում մի զինվոր անփութության հետևանքով հայտնվեց թշնամու դիպուկահարի կողմից տեսանելի գոտում, որին և հաջորդեց դիպուկահարի մահացու կրակոցը: Դուք լավ գիտեք, որ զինվորի ցանկացած քայլի համար պատասխանատու է նրա վերադաս հրամանատարությունը, տվյալ դեպքում` նաև ես: Զինվորին ոչ ճիշտ հրահանգավորելու համար իմ պատիժը ամենասարսափելին էր: Ես պիտի զինվորի դիակը հանձնեի ծնողներին: Պատկերացնո՞ւմ եք, թե ինչ դժվար գործ է մորը տեղեկացնել որդու մահվան լուրը ու նրան հանձնել որդու դիակը: Դրանից դժվար ու դաժան ոչինչ չէր կարող լինել ինձ համար:  Իմ աշխարհում մի նոր պատերազմ սկսվեց: Մի կողմը պայքարում էր նրա համար, որ ես թողնեմ զինվորական գործն ու ապրեմ արդեն առանց պատերազմների, խաղաղության մեջ: Մյուս կողմի պայքարը պայքարից դուրս չգալու համար էր, կյանքը նույնպես պայքար է ու ապրել խաղաղ կյանքով` նշանակում է` չապրել: Արդյունքում երկու կողմերն էլ հաղթեցին: Ես մի որոշ ժամանակով թողեցի զինվորական կյանքը, բայց շուտով զգացի, որ ինձ համար ուրիշ կյանք չկա: Գիտե՞ք, թե ինչ բան է ցեցը, դրա դեմ պայքար չկա, երբ այն հոգու մեջ է: Ես վերադարձա իմ հին կյանքին` նորովի: Բանակում ինձ նույն կոչումով չընդունեցին ու մեկ աստիճանով կոչումս իջեցրեցին, իբր թե պատժում են, բայց դա ինձ համար ամենևին էլ էական չէր:

Ավ-լտ Մարգարյանը մի քանի րոպե լուռ մնալուց հետո նորից շարունակեց.

-Էս ամբողջ պատմությունը հասկանում եք, չէ՞, թե ինչի համար եմ ձեզ պատմում:

Ես գլուխս` վերև ներքև անելով, համաձայնության նշան տվեցի, իսկ Նարեկը հստակ պատասխանեց.

-Հասկանում ենք:

-Տարի ու կես առաջ, երբ առաջին անգամ մարտական հենակետում էիք ու երբ դուք էլ անզգուշության հետևանքով հայտնվեցինք թշնամու կողմից տեսանելի գոտում, դիպուկահարը միանգամից ձեզ նկատեց, ինձ թվաց, թե դա նույն պատմության կրկնությունն է, նկատեց ու զենքն ուղեց ձեր ուղղությամբ, բայց մատը ձգանին չտարավ: Ես կանգնել էի նրա ետևում` սվին-դանակը ձեռքիս, ու եթե մատը տաներ ձգանին, վայրկենական նրա կյանքին վերջ կդնեի: Բայց նա դա չարեց, չգիտեմ, թե ինչի համար չարեց, բայց չարեց, ես էլ նրա կյանքը խնայեցի: Երևի ձեր տարիքի աղջիկ կլիներ: Այդ տարիքի աղջիկների ձեռքը չի դողում, դրա համար էլ նրանք լավագույն դիպուկահարներն են: Նրանց մեծ մասը ուկրաինուհիներ են ու փողի դիմաց թշնամու բանակում պայմանագրային ծառայության են անցել: Այստեղ է ամենահետաքրքիր հարցը, որ նրանք փողի դիմաց մարդ են սպանում, բայց նա անգամ փորձ չարեց ձեզ վրա կրակելու համար, ինչու՞:

Ես գլխի էի ընկել, թե ինչու, Նարեկը` նույնպես, ես նայեցի Նարեկին և նրա աչքերից դա հասկացա: Համոզված էի, որ ուկրաինուհի դիպուկահարը Սոֆան էր, դրանում ոչ մի կասկած, իմ պահապան հրեշտակը, բայց ինչպե՞ս էր նրան հաջողվել լինել հենց այն մարտական հենակետում, որի հակառակ կողմում ես էի լինելու, դա էլ իմ անպատասխան հարցն էր, չէ՞ որ դա հեշտ խնդիր չէր: Հավանաբար ավ-լտ Մարգարյանը չգիտեր, որ ես Ուկրաինայում եմ մեծացել, թե չէ նա իր հարցի պատասխանը կգուշակեր: Ես նրան այդ մասին ոչինչ չասացի, դրա իմաստը չէի տեսնում: Ինչքան շատ բան տվեց ինձ ավ-լտ Մարգարյանի պատմածները, դրա մասին ինքն էլ պատկերացում չուներ:

Փոխարինող մեքենան տեղ էր հասել: Ժամանակն էր զինամթերքն ու սնունդը փչացած մեքենայից եկած մեքենայի մեջ տեղափոխել: Ես ու Նարեկը այդ գործը արեցինք հաշված րոպեների ընթացքում և ժամանակն էր, որպեսզի շարունակեինք մեր ճանապարհը` դեպի հենակետ: Հենակետ հասնելուց անմիջապես հետո Նարեկից խնդրեցի իր հեռախոսն ու փորձելով հնարավորինս շուտ գտնել մի թաքուն անկյուն` զանգահարեցի  Հասմիկին: Շատ էի կարոտել նրա ձայնը, ուղիղ երկու տարի այն չէի լսել: Ցավոք, որ երկար խոսել չէի կարող, զանգերը դեպի արտերկիր բավականաչափ թանկ էին: Հասմիկի որպիսությունը հարցնելուց իսկույն հետո Սոֆայի մասին հարցրեցի` որտե՞ղ է, ինչո՞վ է զբաղվում: Հասմիկը սկզբում իմ այս հարցերից անակնկալի եկավ և խուսափում էր ինձ Սոֆայի մասին տեղեկություն հաղորդելուց, բայց այնուամենայնիվ, Հասմիկն ինձ ասաց այն, ինչ որ ուզում էի լսել: Սոֆան սահմանի մյուս կողմում էր:

Մարտական հենակետը վերահանձնելուց հինգ օր անց տուն էինք գնալու, դա մեծ ուրախության առիթ էր իմ ու Նարեկի համար: Այդ մեծ ուրախությանս գումարվել էր նաև երջանկությունս, հիշում եմ, որ վերջինս անչափ հաճելի զգացողություն էր: Սոֆայի հանդեպ պարտքի զգացողություն էր առաջացել ինձնում, պարտքի, որը պիտի հատուցեի պատասխան սիրով, ահա և այդ ամենի ժամանակն էր:

Լույսը նոր էր բացվել: Հրաշալի օր էր այն ինձ թվում: Հույսերով լեցուն: Որպես գունավոր երազներով լի ապագայի մի փոքրիկ օրինակ: Բայց ես կամ չարաշահեցի կամ ամեն ինչ մտածված էր վաղօրոք, որ մի քնքուշ երգ պիտի ինձ խաբեր ու կանչեր իր ետևից դեպի անդունդը, որտեղ պիտի ծնվեին իմ կեսախելառ մտքերը, դրանք ես չէի փորձում բացատրել, դրանք ես պարզապես զգում էի:

Վերջացավ սկիզբն ու սկսվեց ավարտը: Ընդհատվեց շարունակությունն ու շարունակվեց ընդհատվել: Մի լուսավոր ու կենսուրախ քաղաք կրծեց ու վերածեց լքված ավերակների: Կորավ ուրախությունը, մահացավ երևի: Որոնել մեղավորների և հավատալ որ նրանք են մեղավորները: Ոչնչից ստեղծել արժեքներ ու ստիպել, որ հավատարիմ լինեն դրանց: Պարտվեց հպարտությունը: Չհաղթեց, որովհետև չընդունեց, որ հաղթել են իրեն: Չծնվեց ու մահացավ հույսը: Բայց նա մեկը չէ, ամեն մեկի մեջ  է նա, ապրում է քողարկված, զգոն, պատրաստ ամեն վայրկյան ոչնչացնելու:

Համազգեստս լվացել էի ու այն մի գիշերվա ընթացքում բոլորովին չորացել էր: Հերթական անգամ լվանալուց հետո գունաթափվել ու ութ ամսվա ծառայության արդյունքում մաշվել էր: Զորացրվելու էի այդ համազգեստով և զորամասից դուրս գալուց հետո հպարտությամբ էի կրելու այն` մինչև կհասնեի հայրական օջախ: Իմ կարծիքով զինվորական մաշված համազգեստը ջանասիրաբար ծառայության անմիջական վկան էր: Նույն կարծիքին էր նաև Նարեկը: Համազգեստս հագնելուց հետո փոխնորդ համազգեստը փոխանցեցի Նարեկին: Ինչպես որ ամեն անգամ համազգեստը լվանալուց առաջ, այնպես էլ այս անգամ Նարեկը գրպանից հանեց ծոցատետրն ու ինձ տվեց: Ես այն դրեցի ձախ թևիս վրա կարված գրպանում:

Ուրախությունից տեղս չէի գտնում, կարծես իմ մեջ ես չլինեի: Կյանքումս զգացած ամենաերջանիկ պահը կիսում էի Նարեկի հետ: Հենակետի տարածքում քայլում էինք  ու ամեն մեկս մեր հերթին խոսում՝ իրար հերթ չտալով: Խոսում էինք մեր երազանքների մասին, հետագա պլանների ու հաջողությունների, մտքերով երջանիկ ապագայի գրկում էինք: Ժպիտը չէր պակասում թե´ իմ, թե´ Նարեկի դեմքից:

Երևի թե պետք չէ նոր ուղի փնտրել, միգուցե պետք է գնալ այն ուղղով, որով որ արդեն անցել են: Նորից հարցը վերաբերում է ընտրությանը, ո՞րն է ավելի ճիշտ: Ես ընտրել էի իմ ուղին, բայց դա այն նույն ուղին էր, որ ժամանակին ընտրել էր ուրիշ մեկը ու արդյունքում սկսել էր չսիրել ոգևորվածությունը, որովհետև դա շտապողականություն է մտցնում որոշումներ կայացնելու հարցում, ամեն ինչ պետք է անել գիտակցորեն:

Պահի ազդեցությունից ոգևորվել էի ու պատանեկական խենթությունները, որոնք ժամանակին չէի արել, արթնացել էին իմ մեջ ամենաանժամանակ պահին:

Վազեցի դեպի հենակետի առջևում գտնող թմբի գագաթը, ցանկանում էի այնտեղից սիրո խոստովանություն անել Սոֆային: Նարեկը` գլխի ընկնելով իմ նպատակի մասին, վազեց իմ ետևից` փորձելով կանգնեցնել ինձ, բայց ես վազում էի նրանից արագ և երբ արդեն թմբի գլխին էի, խորը շունչ քաշեցի ու գոռացի.

-Սոֆա՜, ես քեզ սիրում եմ:

Այդ պահին Նարեկը հասավ ինձ ու ետևից ձեռքը գցելով գոտկատեղիս` ինձ շպրտեց ներքև: Ես թմբի վրայով գլորվում էի ներքև ու սահմանի մյուս կողմից կրակոցի ձայն լսեցի: Երբ թմբից գլորվելով գետնին էի հասել, միանգամից ոտքի կանգնեցի` տեսնելու ու հասկանալու համար, թե ինչ է կատարվել: Այդ պահին Նարեկն էլ ինձ պես թմբից ցած էր գլորվում: Ես փորձեցի բռնել նրան, որպեսզի այլևս չգլորվի, բայց…

Դիպուկահարի ինքնաձիգից արձակված գնդակը ուղղված էր Նարեկի գլխին: Պարզ էր, որ նրան այլևս փրկել անհնար էր: Ծնկներով չոքել էի Նարեկի գլխավերևում ու նայում էի նրա անշարժ մարմնին:

Ոչինչ չէի լսում, չէի մտածում ու չէի խոսում, չէի հասկանում, թե ինչ է կատարվում, բացատրել, թե ինչ էի զգում, պարզապես անհնար է:

Մի՞թե կրակողը Սոֆան էր: Նա ընդունակ չէ մարդասպանության և ինձ վտանգից փրկողին հաստատ չէր սպանի: Այդ դեպքում ի՞նչի համար դիպուկահարը կրակեց ոչ թե ինձ, այլ` Նարեկի վրա, եթե ես նրան ավելի շուտ եմ երևացել և ավելի հարմար թիրախ էի: Իսկ եթե կրակողը Սոֆա՞ն էր, իսկ եթե նրան ստիպե՞լ են, որ կրակի, նա, այլընտրանք չունենալով, պետք է կրակեր և նա կրակեց ոչ թե ինձ վրա, այլ` Նարեկի: Դե իհարկե, սա խելքին ամենամոտ տարբերակն է: Այո:

Չգիտեմ վայրկյաններ, թե արդեն րոպեներ էին անցել, ինչ գլխիս մեջ պտտվում էին այս ձայները և մի պահ փոքր-ինչ ուշքի գալով` գլուխս վեր բարձրացրեցի: Նարեկի ոտքերի մոտ կանգնած էր ավ-լտ Մարգարյանն ու սառը հայացքով նայում էր Նարեկի մարմնին: Չկարողացա երկար նայել նրան, ամոթ էի զգում: Հիշեցի այն պահը, երբ մարմինս ամբողջությամբ ցավում էր նրա հարվածների հետևանքով: Անչափ ցանկալի թվաց ինձ այդ պահի կրկնությունը: Ոչինչ  չես փոխի: Այնուամենայնիվ, այդ պահին ավ-լտ Մարգարյանի մեջ տեսնում էի ընկերոջ կերպար: Հավանաբար նրա համար ոչ պակաս ծանր էր, քան իմ և երևի նա ցավս կիսում էր հավասարաչափ: Համարձակվեցի կրկին անգամ նրա դեմքին նայել ու գլուխս նորից վեր բարձրացրի, բայց նա այլևս այնտեղ չէր: Մի պահ մտածեցի, թե նրա ներկայությունը երևակայությանս վառ արդյունքն էր, բայց նույն պահին միտքս փոխարինվեց մեկ ուրիշ` ավելի սարսափելի մտքով. իսկ ո՞ւր գնաց ավ-լտ Մարգարյանը:

Գլխիս մեջ միանգամից ծրագրավորվեց հետագա քայլերիս հաջորդականությունը: Հասմիկի միջոցով զգուշացնել Սոֆային, որպեսզի մի ապահով տեղ գտնի իր համար, որ առաջին իսկ հնարավորության դեպքում լքի երկիրը, դա միակ բանն էր, որ ես կարող էի անել այդ պահին: Նարեկի հեռախոսը դեռ ինձ մոտ էր, արագ հանեցի գրպանիցս ու զանգեցի Հասմիկին: Հավանաբար Հասմիկը շատ ուրախ էր հեռախոսի վրա տեսնելով իմ զանգը, դա հասկացա նրա արտասանած միակ ու կարոտագին «բարև»-ից, որից հետո ոչինչ չհասցրեց ասել` լսելով իմ հուզված ու շտապագին ձայնը.

-Հասմի´կ, շուտ զանգի Սոֆային, ասա´ թող մի ապահով տեղ գտնի իր համար ու առաջին հնարավորության դեպքում մեկնի երկրից, ասա ու զանգիր ինձ:

Հասմիկը երևի ուզում էր հարցնել, թե ինչ է պատահել, բայց չհասցրեց: Տագնապալի վիճակը նրան պետք է որ ստիպեր հնարավորինս արագ շարժվել, ինչն էլ որ ամենից կարևորն էր:

Անհամբերությամբ սպասում էի Հասմիկի զանգին, կարծես Նարեկի մասին մոռացած լինեի: Հուսալքության զգացողությունը վայրկյանների հետ հասունանում էր: Վերջապես Հասմիկը զանգեց: Վախի զգացումը թույլ չէր տալիս սեղմելու համար պատասխանի կոճակը: Աստված իմ, ի՞նչ էր ասելու նա: Ամեն դեպքում, սեղմեցի կոճակն ու հեռախոսը պահեցի ականջիս մոտ` ոչինչ չասելով:

-Զանգեցի Սոֆային, Սոֆան էլ էր հուզված, հազիվ էր կարողանում խոսել, Սոֆային փոխանցում էի քո ասածը, բայց չհասցրեցի, անջատեց հեռախոսը: Նորից զանգեցի, զանգ չգնաց: Խնդրում եմ էլի, գոնե դու ասա…

Ես անջատեցի հեռախոսը:

Զորացրման օրն էր: Կեսօրվան մոտ էր ու օրն արդեն բավականաչափ տաքացել էր: Ինչքա՜ն էի սպասել այդ օրվան: Ուժեղ քամին մյուս զորացրվողների ուրախ ձայները խաղացնում էր ականջիս տակ այնպես, որ նույն բառի կեսը լսում էի շատ ուժեղ, իսկ մյուս կեսը քամու ուղղության կտրուկ փոփոխության պատճառով ընդհանրապես չէի լսում: Միայն թե ես ուրախ չէի: Մտքերն ու սրտի ծանրության զգացողությունը համապատասխանաբար գլխիս ու հոգուս մեջ էին: Կարծես իմ գնալով ես այստեղ ինչ-որ մի շատ կարևոր բան էի թողնելու` առանց որի դժվար կլիներ: Ամբողջ զորամասի զինվորները հավաքվել էին զորացրվողների շուրջ` նրանց հրաժեշտ տալու նպատակով: Ավտոբուսի տեղ հասնելուն պես զորացրված զինվորները իրար հերթ չտալով` բարձրանում և տեղավորվում էին մեքենայի մեջ: Վերջինը ես էի, որ ավտոբուս բարձրացա: Բոլոր տեղերը զբաղված էին` բացի վերջին երկու տեղերից: Դրանք իմ ու Նարեկի տեղերն էին, որտեղ գնացի և նստեցի մենակ ես: Վարորդն արդեն մեքենայի շարժիչը գործի էր գցել և ժամանակն էր, որ շարժվեինք: Թե´ դրսում հավաքված զինվորները, թե´ մեքենայի ներսում գտնվող զորացրվողները բարձր աղաղակներով ուրախ ճիչեր էին արձակում:  Ձախ ձեռքով բռնել էի դիմացի նստարանի բռնակից ու թևս պատահաբար կպավ մեքենայի կողային ապակուն: Թևիս գրպանում մի չոր բան զգացի, մոռացել էի, թե ինչ կարող է լինել: Աջ ձեռքս տարա դեպի գրպանս և այնտեղից հանեցի այն: Դա Նարեկի հուշատետրն էր: Բացեցի: Այնտեղ մեծ մասամբ գրված էին բանաստեղծություններ, ուշադրությունս գրավեց հատկապես մի քառյակ, որում գրված էր.

Կամ դեռ նոր պիտի սկսվի

Կամ կընդհատվի կյանքը իմ,

Թե գնդակն ինձ չսպասի

Իմ թշնամու ոխերիմ:

 

Հեղինակ՝ © Վահան Մովսիսյան

 



Yandex.Metrica Display Pagerank

Բոլոր հեղինակային իրավունքները պաշտպանված են. Copyright © 2013-2017 Grqamol.am: All Right Reserved
Այլ կայքերում կամ հեռուստառադիոընթերցումներում մեջբերումներ անելիս հղումը Grqamol.am-ին պարտադիր է: