Grqamol.am » Մեջբերումներ Գրքերից » Րաֆֆի «Խենթը»

Րաֆֆի «Խենթը»

► Համբերությունը մահ է…Գերեզմանի մեջ միայն մարդը սովորում է համբերող լինել:

► Հիմա աշխարհի կարգն այդպես է, և  միշտ այդպես է եղել, ով որ զենք գործածել չգիտե, ով արյուն թափելու և մարդիկ կոտորելու ընդունակություն չունի, նրան ասում են՝ դու ազատ լինելու իրավունք չունես: Ուրեմն, եթե հայերը ցանկանում են մի բան ստանալ և ազատ լինել, պետք է ցույց տան, թե իրենք ևս զուրկ չեն քաջությունից, թե իրենք ևս սպանել գիտեն: Եվ այժմ ամենահարմար ժամանակն է:

► Հայոց ժողովուրդը մի զարմանալի ժողովուրդ է: Նրան սպանելը, եթե չասեմ անհնարին, կարող եմ ասել, որ շատ դժվարին է: Նա այն բազմախցան առասպելական վիշապն է, որ կոչվում է Հիդրա, որի յուրաքանչյուր ջախջախված և կտրված գլխի տեղ աճում է նորը և ավելի զորավորը: Դարերի ընթացքւմ համաշխարհային դարբնոցի սալի վրա, հայը այն աստիճան ծեծվեցավ, տաշվեցավ և կոփվեցավ, որ ստացավ երկաթի ամրություն: Նրան ջախջախելը շատ հեշտ չէ, նա չափազանց տոկուն է:

► Մինչև խելացին կմտածե, խենթը գետից անց կկենա:

► Խենթը մի քար գլորեց փոսը, հարյուր խելոքներ հավաքվեցան, չկարողացան դուրս հանել:

► Ինչ վիճակ է այդ…Ինչու համար ենք ապրում…Ինչու գետինը չի պատռվում և մեզ կուլ չէ տալիս…Ինչու երկինքը փուլ չի գալիս…այդ ինչ կյանք է…Տեսնել իր աչքի առջև անպատվությունը և լուռ  մնալ…Էլ ում համար է պատրաստել դժոխքի կրակը…Էլ ում համար են երկնքի կայծակները…Ինչու չեն պատժում անզգամին…

► Մի չարագործի ձեռք, եթե չես կարող կտրել, պետք է համբուրես և գլխիդ վրա դնես:

► Գողը իր համար տուն չի կարող շինել, բայց տուն ունեցողի տունը կքանդի:

* * * Հատված * * *

Խենթը մի քար գլորեց փոսը, հարյուր խելոքներ հավաքվեցան, չկարողացան դուրս հանել:
Մինչև խելացին կմտածե, խենթը գետից անց կկենա:
Խենթից — ուղիղ պատասխան:
Ազգ. առածներ
Ա
Բայազեդը պաշարված էր:
Թուրք, քուրդ, բոշա, ջուլո և ավելի քան քսան հազար խառնիճաղանճ բաշիբոզուկներ, խառն տաճկաց կանոնավոր զորքերի հետ, շրջապատել էին կիսավեր քաղաքը: Նա ծխում էր կրակի մեջ, որպես մի ընդարձակ խարույկի տարածություն: Քրիստոնյա հայերի տները դատարկվել էին բնակիչներից: Բարբարոսի սուրը և գերությունը սպառել էր նրանց: Հայերից մի փոքրիկ մաս միայն ազատվել էր, կանխապես փախչելով սահմանակից Մագու քաղաքի կողմերը, որ պարսից հողի վրա է գտնվում:
Բայազեդի միջնաբերդը դեռ մնացել էր անառիկ: Փոքրաթիվ ռուս զինվորներ, հայ և թուրք կամավոր միլիցիայի հետ, ամրացել էին այնտեղ, և օրհասական հուսահատությամբ, սպասում էին մի սարսափելի վախճանի: Բերդը չորեք կողմից սեղմված էր, կարծես, մի երկաթի օղակի մեջ, որը հետզհետե նեղանալով, կամենում էր միանգամից խեղդել և մահացնել հուսաբեկ պաշարվածներին: Հարաբերությունը դրսի հետ բոլորովին կտրված էր:
Պաշարումը պատահեց 1877 թվի հունիսի 6-ին և տևեց ամբողջ 23 օր: Դա այն ժամանակն էր, երբ ռուսաց հաջողակ սրի բախտը Հայաստանում հանկարծ փոխվեցավ: Տեղային մահմեդականությունը, որ սկզբում այնքան հոժարությամբ ընդունեց ռուսաց տիրապետությունը, կրկին ապստամբվեցավ և միացավ Սմայիլ Փաշայի զորքերի հետ: Գեներալ Տեր-Ղուկասովը, երևանյան զորաբաժնի հրամանատարը, այդ միջոցում գտնվում էր Զեյդեգանի և Դալի-Բաբայի մեջ, և իր փոքրաթիվ գունդերով քաջությամբ պատերազմում էր Մուխթար փաշայի հինգ անգամ ավելի ուժի դեմ: Նա, երևի, տեղեկություն չուներ, թե ինչ էր պատահել դժբախտ Բայազեդի հետ, որին թողել էր բերդապահ (կոմենդանտ) Շտոկվիչի պահպանության ներքո:
Գիշեր էր:
Կիսալուսնի եղջյուրը դեռ նոր չքացել էր հորիզոնից, թողնելով իր ետևից մթին խավար: Կարծես, այդ խավարը, այդ մութը ավելի ախորժ լիներ պաշարվածների համար: Կարծես, լուսինը, տիեզերքի սիրելին, իր արծաթափայլ ճառագայթներով մատնում լիներ նրանց: Բայց գիշերի մթությունը դարձյալ չկարողացավ արգելք լինել բարբարոսների կատաղի հարձակմանը: Բայազեդի միջնաբերդը, որպես մի մռայլ կետ, անորոշ կերպով նկարված էր բլուրների բարձրավանդակի վրա: Եվ ամեն կողմից կրակը մաղվում էր այդ կետի վրա, և ամեն կողմից թնդանոթների ռումբերը և հրազենների գնդակները կարկտի նման թափվում էին այնտեղ: Բերդը մռնչում էր, որպես մի վիթխարի գազան, որին ամեն կողմից հարվածում էին: Նա դեռևս համառությամբ մաքառում էր օրհասի և մահվան դեմ: Նա վճռել էր մեռնել, բայց փառքով մեռնել: Մոտ 1000 ռուս զինվորներ, նույն չափով հայ և թուրք կամավորների հետ, կռվում էին Սմայիլ փաշայի քսան հազարի դեմ: Բերդից խիստ սակավ էին պատասխանում, որովհետև հրազենների պաշարը խնայում էին, որը սպառվելու մոտ էր: Միայն երբեմն արձակում էին մի կամ երկու թնդանոթ, որոնց բերանը դարձնում էին այն կողմը, ուսկից հայտնվում էր թշնամու կրակը:
Նույն գիշերը, բերդի խարխուլ շինվածքներից մեկի մեջ, որ մի ժամանակ ծառայում էր որպես զինվորանոց, և ռուսների տիրելուց հետո, օսմանցիները թողել էին կիսավեր և հեռացել, — նույն գիշերը այստեղ գետնի վրա տարածված էր մի բազմություն, մի ուժաթավփ, և ուշակորույս բազմություն, որ սարսափելի տագնապի մեջ ներկայացնում էր կատաղության բոլոր զարհուրանքը:
— Մի կաթիլ ջո՜ւր… նվաղեցա ծարավից…-լսվում էին զանազան դառն հառաչանքներ:
— Մի պատառ հա՜ց… մեռնում եմ սովից… — աղաղակում էին զանազան խուլ ձայներ:
Այդ ողորմելիները մի ամբողջ շաբաթ համարյա ոչինչ չէին կերել, ոչինչ չէին խմել: Պաշարումը այն աստիճան շուտափույթ և անակնկալ կերպով կատարվեցավ, որ բերդի մեջ բավական պաշար վեր առնելու ժամանակ չգտան: Այժմ պաշարվածները ստիպված էին պատերազմել երեք հզոր ոսոխների դեմ. ներսից՝ սովի և ծարավի դեմ, իսկ դրսից՝ թշնամու կրակի դեմ:
Ամսի 8-ից զինվորները զրկվեցան տաք կերակրից: Բերդապահի ձին և արտիլերիայի ձիաները բոլորը մորթել և կերել էին: Ձիաների գարին մնաց զինվորների համար, որը նույնպես սպառվեցավ: Վերջապես ուտեստը այն աստիճան նվազեցավ, որ յուրաքանչյուր զինվորին տալիս էին օրեկան 1/8 ֆունտ կամ 4 լոտ պաքսիմաթ և մի-մի գդալ ջուր: Իսկ հունիսի տոթը այդ ժամանակ անտանելի էր: Հիվանդանոցում հիվանդների վիճակը, ուտելու և խմելու կողմից, շատ չէր զանազանվում առողջներից:
Բերդի մեջ ջուր չկար: Բերդից դուրս, 300 քայլ հեռավորության վրա գտնվում էր մի աղբյուր, որը փակել էին թուրքերը: Ամեն գիշեր փորձում էին ցած իջնել բերդից ջուր բերելու համար, բայց 20-30 գնացողներից շատ անգամ մեկն էլ չէր վերադառնում:
— Հա՜ց… ջո՜ւր… — կրկին լսելի եղան օրհասական հառաչանքները:
Ահա կրկին և կրկին որոտաց թնդանոթի բոմբյունը և խլացրեց թշվառականների ձայները…
Այդ այն րոպեներից մեկն էր, որ մարդը կորցնում է իր կարեկցությունը դեպի ընկերը, — կորցնում է, որովհետև ոչինչով օգնելու հնար չունի: Այդ պատճառով, ոչ ոք ուշադրություն չէր դարձնում սովյալների վրա, ոչ ոք հոգ չէր տանում ծարավիներին: Ամեն մարդ, ընդհանուր խռովության մեջ, սպասում էր մի վճռական րոպեի, երբ թշնամին հեղեղի նման ներս կթափվեր, և սուրը ձեռքում կհանդիպեին իրանց պատվավոր վախճանին:
Միջնաբերդի ներսից, պատսպարված վերնապարսպի ետևում, շուրջանակի շարված էին պահապան զինվորներ, և հրացանների համար բացված ծակերից դիտում էին թշնամու շարժումը: Նրանք չէին համարձակվում գլուխները վեր բարձրացնել պարսպից: Բերդի չորս կողմի բարձրավանդակներից անխնա նետում էին, և գնդակները շվշվալով սլանում էին աջ ու ձախ, զարկելով պահապանների երեսին մի անախորժ տաք օդ:
Այստեղից տեսնվում էր քաղաքը, որ ներկայացնում էր մի սոսկալի տեսարան: Նա լուսավորված էր, կարծես, մի մեծ տոնախմբության համար: Լուսավորված էին և քաղաքի շրջակա բարձրությունները: Կատարվում էր մարդկային անգթության եղեռնական տոնը: Դա գազանների մի տոն էր, որ հանդիսացնում էին մուսուլմանները: Տարտարո՛սը, միայն տարտարոսը, իր կրակի բոցերով, իր չար ոգիներով և իր բոլոր զարհուրանքով կարող էր պարծենալ մի այսպիսի անգթության առջև: Այրվում էին հայերի տները: Յուրաքանչյուր տան լուսամուտներից և դռներից հոսում էին, կարծես, հրեղեն գետեր, և խառն ծխային թանձրության հետ, բարձրանում էին օդի մեջ, սփռելով դեպի ամեն կողմ կայծերի հորդ և առատ հեղեղ: Հրդեհը հետզհետե սաստկանում էր, ճարակելով հայերի ամբողջ թաղը: Այժմ տների կտուրներից դուրս էին ցայտում հրեղեն լեզուներ: Վառված գերանները խորտակվում էին, և ամբողջ կտուրը դղրդալով, գոռգոռալով փուլ էր գալիս, և հրակեզ վերմակով ծածկում էր բնակիչներին, որոնք ամեն կողմից կրակով փակված լինելով, դուրս գալու հնար չունեին: Թշվառ զոհերի աղաղակների և հառաչանքների ձայները խառնվում էին բոցերի որոտմունքի հետ, որոնք վիթխարի վիշապների նման գալարվում էին և պտտվում էին օդի մեջ, տարածելով դեպի ամեն կողմ մի սարսափելի լուսավորություն: Այդ լուսավորության մեջ, որպես մի հսկա պանորամայի մեջ, մինը մյուսի ետևից հանդիսանում էին ավելի և ավելի զարհուրելի պատկերներ: Մուսուլմանները կոտորում էին հայերին… կոտորում էին կրակից դուրս փախչողներին, չխնայելով ոչ սեռի և ոչ հասակի… Մանկահասակ աղջիկներին, ծամերից բռնած քարշ էին տալիս տներից… Ամեն կողմից լսելի էին լինում ցավալի աղաղակներ… Բայց թշվառների լացը և արտասուքը չէր կարողանում ամոքել գազանների սիրտը…
Այս բարբարոսությունների մեջ մասնակցում էին ոչ միայն քրդերը, այլև տաճկաց կանոնավոր զորքը, և որ ավելի սարսափելին է՝ քրդերի կանայքը… Այդ վերջինները, կատաղի ֆուրիաների նման, մոռացած կնոջ գութը և սերը, խլում էին երեխաներին մոր գրկից և ձգում էին կրակի մեջ… մի փոքրիկ ընդդիմադրությունն անգամ պատժվում էր սրով…
Մի քանի հայ կամավոր զինվորներ, բերդից նայելով այդ դժոխային տեսարանին, լաց էին լինում… Կոտորածը շարունակվում էր ամբողջ երեք օր և երեք գիշեր:
— Ա՜խ, ինչպես մորթում ե՜ն… — ասում էին նրանք հառաչելով:
Դրանց մոտ կանգնած էր մի ուրիշ հայ երիտասարդ, որ նույնպես նայում էր քաղաքում կատարվող բարբարոսությունների վրա: Նրա աչքերում արտասուք չէր երևում: Տխրության մի նշույլ անգամ չէր կարելի տեսնել նրա զայրացած դեմքի վրա: Նրա սիրտը նույն րոպեում լցված էր մի դառն ատելությամբ՝ ոչ դեպի այն գազանները, որ այրում էին, որ մորթում էին, այլ դեպի այն վախկոտները, որ ոչխարի նման թույլ էին տալիս իրանց մորթել:
— Նայեցե՛ք, նայեցե՛ք, — ասաց նա, — այսքան բազմության մեջ մի մարդ էլ չեք տեսնի, որ ձեռք բարձրացներ իր սպանողի վրա… էլ դրանից ավելի ինչ կարող է լինել, որ շարժեր մարդու կատաղությունը, որ բորբոքեր մարդու վրեժխնդրությունը: Տունը աչքի առջև այրում են, զավակները կրակի մեջ խորովում են, կինը, աղջիկը քաշում տանում են… Տղամարդը տեսնում է այդ բոլորը և ինքը ամենայն խոնարհությամբ պարանոցը դեմ է անում թշնամու սրին… Տո, անիծյա՛լ, դու էլ մարդ ես, դու էլ սպանիր, հետո մեռիր…
— Վարդան, դու միշտ այսպես անգութ ես… — նկատեց նրան ընկերներից մեկը:
Վարդանը ոչինչ չպատասխանեց և հեռացավ: Կարծես, նրան խիստ ծանր էր նայել այն տեսարանին, որի մեջ տեսնում էր հայի ամոթալի պատկերը… «Այդ ազգը պատվով մեռնել չգիտե»… — մտածում էր նա:
Դրանցից փոքր ինչ հեռու, բերդի մի խուլ անկյունում, մի ուրիշ խումբ հայ կամավորների մեջ, անց էր կենում հետևյալ խոսակցությունը.
— Եթե Պետրոսն էլ ետ չդառնա, այս գիշեր հինգ հոգի կկորցնենք…
— Շատ ուշացավ, երևի, խեղճ տղան…
— Չէ՛, ականջ դրեք, այդ նրա սիգնալն է, լսում ե՞ք ագռավի կռնչյունը…
— Նա է, իջեցնենք թոկե սանդուղքը:
Սանդուղքը ցած թողեցին և քանի րոպեից հետո բերդի վերնապարսպի վրա հայտնվեցավ մի երիտասարդ, բեռնավորված մի ահագին տիկ ջրով: Ընկերները օգնեցին ջրբերին, և նա վեր եկավ բերդի մեջ: Բոլորը գրկեցին և նրա երեսը սփռեցին համբույրներով: Մեկը զարհուրելով հոտ քաշեց և ասաց.
— Այդ ի՞նչու է երեսդ թաց, Պետրոս:
Այդ միջոցին հրդեհի բոցերը ավելի բարձրանալով, լուսավորեցին Պետրոսի ներկված դեմքը:
— Արյուն է հոսում… — գոչեցին բոլորը:
— Վնաս չունի… — պատասխանեց Պետրոսը ծիծաղելով,-քանի օր էր, որ երեսս չէի լվացել. այս գիշեր մի լավ լվացվեցա…
Պետրոսը կարճ կերպով պատմեց, թե հասնելով ջրի աղբյուրի մոտ, գտավ այնտեղ մի քանի քուրդ պահապաններ, որոնք հսկում էին, չիցե թե պաշարվածները, բերդից իջնելով, ջուր տանեին: Նրանք հարձակվեցան իր վրա, և մինչև կարողացավ բոլորի «ձայնը կտրել», ինքը գլխից վերք ստացավ:
— Ի՞նչ եղան Հանեսը, Թոմասը, Ադամը, Ներսոն, — հարցրին նրանից:
— Գրո՜ղը տանե նրանց, — պատասխանեց Պետրոսը իր սովորական հեգնական եղանակով: — Կարծես, այդ անիծյալները մեկ մեկու խոսք էին տվել, որ հենց այս գիշեր շնորհք տանեին իրանց հանգուցյալ պապերի մոտ: Մեկը պարսպի ներքև ընկած էր, երևի, հենց ցած իջնելու միջոցին գնդակ էր կերել… մյուսը կես ճանապարհի վրա թավալվում էր, խեղճը դեռ չէր հանգստացել… մեկը աղբյուրի մոտ գերանի նման անշարժ պառկած էր… բայց խեղճ Թոմասը, նրանցից մի փոքր հեռու, կողքի վերքը բռնած, անիծում էր քրդերին. իսկ ես նրանց ջիգրը առեցի…
Այս չորս հայ երիտասարդները, որոնց մասին խոսում էր Պետրոսը, մինը մյուսի ետևից ուղարկված էին ջուր բերելու, բայց և ոչ մեկը չվերադարձավ: Այսպիսի դեպքեր այնքան հաճախ էին կրկնվում, որ մահը, սպանությունը դարձել էր նրանց համար մի սովորական բան: Այս պատճառով Պետրոսի պատմությունը մի առանձին տպավորություն չգործեց ընկերների վրա: Նրանք մինչև անգամ չէին մտածում շուտով փաթաթել Պետրոսի գլխի վերքը, որից արյունը անդադար հոսում էր: Ինքը Պետրոսն էլ չէր մտածում այդ մասին:
— Սատանան տանե այդ քրդերին, — շարունակեց նա, — կարծես, այդ անիրավների աչքերը գայլի նման մթնումն էլ տեսնելիս լինեն: Որ կողմից որ մի շշնջոց են լսում, իսկույն գնդակը հասցնում են. տեսար, զոհը դողղողաց և գլորվեցավ գետին…
Այսպես խոսում էին խավարի մեջ, հետո մտաբերեցին փաթաթել Պետրոսի գլխի վերքը, և ապա վեր առնելով ջրի տիկը, որ պարունակում էր իր մեջ հազարավոր անձինքների կյանքը, նրանք սկսեցին դիմել դեպի բերդի բակը:
— Տղերք, — ասաց նրանցից մեկը, — թուրքերին մի կաթիլ անգամ պետք չէ տալ. հանաք բան չէ. այս գիշեր մենք չորս հոգի կորցրինք այս մի տիկ ջրի համար, բայց նրանցից ոչ մեկը չուզեց բերդից դուրս գալ:
— Չէ՛, լավ բան չէ, — ասաց Պետրոսը, — պետք է նրանց էլ տալ:
— Ի՞նչ վատ բան է, — պատասխանեց առաջինը, — մի քանի օր առաջ նրանք էլ ջուր բերեցին, բայց գողի նման թաքցրին և իրանք միայն խմեցին:
— Նրանք վատ վարվեցան, բայց մենք պետք է ցույց տանք, թե ինչ բան է զինվորական եղբայրությունը:
Նրանք մտան զինվորանոցի բակը:
— Ջո՜ւր… ջո՜ւր… — լսելի եղան ամեն կողմից ուրախության աղաղակներ, և բազմությունը հավաքվեցավ մեր երիտասարդների շուրջը:
Անկարելի է նկարագրել այն հոգեկան բերկրանքը, այն կատաղի ուրախությունը, որով այդ ծարավի բազմությունը դիմեց դեպի ջրի տիկը: Բոլորը իրար խառնվեցան, և մինը մյուսի գլխովն էր ուզում թռչել, որ առաջ ինքը խմե:
— Մի ճրագ վառեցեք և մեզ մի խանգարեք, ամենքիդ բաժին կհասնի, — ասաց ջուր շալակող երիտասարդը և տիկը դրեց գետին:
Վառեցին մի ջահ, որի գունատ-կապտագույն լույսը տարածվեցավ խռովված, և ուրախությունից իրան կորցրած, բազմության վրա:
Հայ երիտասարդը առեց իր ձեռքը արաղի մի ամենափոքրիկ բաժակ և սկսեց նրանով բաժանել ջուրը: Նա խիստ սաստիկ զզվելի հոտ ուներ, իսկ համը չափազանց անախորժ էր: Մի քանիսը խմեցին և ոչինչ չնկատեցին: Մեկը բացականչեց.
— Այդ ի՞նչ գույն ունի ջուրը:
— Խմի՛ր, — խոսեց Պետրոսը, որ այնտեղ կանգնած էր. — քրդերը հիմա ջուրը այսպես ներկած են տալիս մեզ…
— Ի՞նչպես ներկած… — ձայն տվեցին ամեն կողմից:
— Ներկում են մեր արյունով… դուք մի տեսնեիք, թե քանի դիակներ էին ընկած այն աղբյուրի մեջ, որտեղից ես գողացա այդ ջուրը:
Բազմությունը սոսկաց, բայց դարձյալ ուշադրություն չդարձնելով, խմեց պղտոր կարմրագույն հեղուկը, որի մեջ թափված էր այնքան մարդկային արյուն… որի մեջ լուծված էին այնքան մարդկային մարմիններ… Մեկը մինչև անգամ իրան թույլ տվեց ասել մի այսպիսի բարբարոսական սրախոսություն.
— Դա շա՜տ լավ է… ջուրը կպարարտանա և ավելի ուժ կտա:
Ուրախացած զինվորների կատակները շուտով ընդհատվեցան:
Թնդանոթների խուլ որոտը կրկին լսելի եղավ հեռվից, և կրկին ռումբերը սկսեցին մռնչելով սլանալ բերդի վրայից: Նրանցից մեկը ընկավ զինվորներից մի փոքր հեռու, և պայթելով տարածեց դեպի ամեն կողմ իր մահաբեր հարվածները…
Այդ միջոցին ամրոցի սենյակներից մեկի մեջ, ուր մի ժամանակ կենում էր օսմանցի բերդապահը, այժմ ռուս բերդապահը, Շտոկվիչը, մի քանի օֆիցերների հետ կազմել էին զինվորական խորհուրդ: Խորհրդին մասնակցում էին հայ և թուրք միլիցիայի գլխավորները: Փոքրիկ սեղանի վրա վառվում էր լամպա և աղոտ կերպով լուսավորում էր նրանց տխուր և բազմահոգ դեմքերը:
Վերջին օրերում անդադար նամակներ էին ստացվում թշնամի բանակից, որոնցմով հայտնում էին անձնատուր լինել: Նամակները գրում էր ռուսաց հին ոխերիմ, երևելի Շամիլի որդի գեներալ-լեյտենանտ Շամիլը, որ այժմ թշնամու բանակի մեջն էր գտնվում և նորին մեծության սուլթանի սվիտայի համհարզ էր: Վերջին նամակը լի էր սպառնալիքներով և խոստումներով: Զինվորական խորհրդի առարկան այդ նամակն էր. մտածում էին, թե ինչ պետք է պատասխանել:
— Անձնատուր չենք լինի, — խոսեց բերդապահը, — քանի որ դեռ կենդանի ենք:
— Եթե մի քանի օր ևս կտևե պաշարումը, մեզ անհնարին կլինի դիմանալ, — խոսեց մի օֆիցեր:
— Մեր դրությունը հենց այս օրից անտանելի է, — խոսեց մի ուրիշը, — ոչ ուտելու հաց ունենք և ոչ կռվելու պատրաստություն: Չգիտեմ ինչո՞ւ այդ հիմար քրդերը միանգամով վրա չեն տալիս, ի՞նչով կարող ենք պաշտպանվել, — ավելացրեց նա մի փոքր վրդովված ձայնով:
— Այո՛. շատ անխոհեմ վարվեցանք…-ասաց մի այլ օֆիցեր:
— Անցյալը ուղղել չենք կարող, խոսենք ներկայի վրա, — նկատեց բերդապահը, որ նախագահում էր խորհրդին, և զինվորական օրենքի համեմատ, պաշարման ժամանակ էր բոլորի բարձրագույն հրամանատարը, խիստ ընդարձակ իրավունքներով:
— Աձնատուր չենք լինի, քանի դեռ կենդանի ենք, — կրկնեց նա իր առաջին խոսքը:
— Եթե դրսից մեզ օգնություն չհասնե, կորած ենք, — պա՛տասխանեց մի խան, որ թուրք կամավորների գլխավորն էր:
— Օգնություն սպասելու զորություն չէ մնացել, — խոսեց մի բեկ, — իմ կարծիքով պետք է բաց անել բերդի դռները, պատառել մեզ շրջապատող թշնամու շղթան և անցկենալ, կա՛մ կհաջողվի ազատվել, կա՛մ կընկնենք թշնամու ձեռքը:
— Վերջինն ավելի հավանական է, — պատասխանեց հայ կամավորների գլխավորը, — բայց հետևանքը սարսափելի կլինի: Այս բերդը այժմ, գոնե որպես պատնեշ, պահում է օսմանցի զորքերի առաջ գնալը, երբ սրան կորցնենք, այն ժամանակ բաց կանենք Սմայիլ փաշայի բաշիբոզուկների ճանապարհը, և նրանք մի քանի օրվա մեջ անարգել կերպով կտիրեն Երևանը, Նախիջևանը և գուցե շատ հեռու կգնան: Տեղային մահմեդականությունը, որքան ինձ հայտնի է, անհամբեր սպասում է այդ ինքնակոչ հյուրերին, իսկ քրիստոնյա հայերի ձեռքում զենք չկա: Մեր երկիրը պահպանելու համար խիստ աննշան թվով զորք է թողած, որովհետև մեր գլխավոր ուժերը այժմ կենտրոնացած են Ղարսի մոտակայքում: Մինչև նրանց հասնելը, օսմանցիք ամեն ինչ ոչնչացրած կլինեն:
Հայ աստիճանավորի խոսքերը գրգռեցին թուրք խանի բարկությունը, և նա խոսեց խռովված կերպով.
— Դուք մահմեդականների մասին կասկած եք հայտնում:
— Իմ կասկածը անտեղի չէ, որովհետև ինձ հայտնի են փաստեր, որ հաստատում են ասածս: Հենց այս րոպեիս մեզ պաշարող քրդերի թվում գտնվում են շատ զիլանցիներ, որոնք պատերազմից առաջ ռուսաց հպատակներ էին: Իսկ Նախիջևանի կողմերում մի ցնորված մոլլա ամեն գիշեր երազներ է տեսնում, թե շուտով իսլամը կտիրե այդ երկրին:
Նախագահը դադարեցրեց վիճաբանությունը ասելով.
— Պետք է սպասել և մինչև վերջին շունչը դիմադրել: Ես հուսով եմ, որ շուտով օգնություն կստանանք: Գեներալ Տեր-Ղուկասովը շատ հեռու չէ մեզանից: Նա հենց որ իմացավ մեր դրությունը, կշտապե Բայազեդը ազատելու: Միայն պետք է շուտով նրան իմացում տալ:
— Ի՞նչ միջոցով, — հարցրին նրանից:
— Նամակո՛վ, — պատասխանեց նա:
— Ո՞վ կտանե:
— Կարծեմ, մեր այսքան բազմության մեջ կգտնվի մի սիրտ ունեցող տղամարդ:
— Դիցուք թե գտնվեցավ, բայց ի՞նչպես կարող է անց կենալ, թշնամին մեր բոլոր կողմերը բռնել է:
— Կփորձենք:
Խորհուրդը վճռեց նամակ գրել Տեր-Ղուկասովին, և քառորդ ժամից հետո բերդապահը, պատրաստ նամակը ձեռին, մյուսների հետ դուրս եկան խորհրդարանից:
Թմբուկի թեթև ձայնը հավաքեց զինվորներին բերդի հրապարակի վրա: Բերդապահը բարձր ձայնով խոսեց.
— Տղե՛րք, ձեզ հայտնի է մեր դրությունը, այդ մասին խոսալը ավելորդ է: Այժմ մեր հույսը մնացել է աստուծո վրա և նրա հաջողությամբ դրսից գալու օգնության վրա: Եթե օգնությունը ուշացավ, մենք կորած ենք: Ուրեմն պետք է շտապենք մեր վիճակի մասին շուտով իմացում տալ, ուր որ հարկն է: Ահա այդ նամակը պետք է հասցնել գեներալ Տեր-Ղուկասովին, որը մեզանից շատ հեռու չէ գտնվում: Նա այդ նամակը ստացածին պես, կշտապե մեզ ազատելու: Հիմա ո՞վ կլինի ձեզանից այն քաջը, որ հանձն կառնե կատարել այդ մեծ ծառայությունը, թո՛ղ մոտենա և ընդունե նամակը: Ես խոստանում եմ, որ նա կստանա մի այնպիսի պարգև, որը վայել է մի անձնազոհ տղամարդի, որ այսքան բազմության ազատության պատճառ է լինելու: Թո՛ղ ձայն տա, ով որ ցանկանում է տանել նամակը:
Տիրեց ընդհանուր լռություն և բազմության միջից ոչ մի ձայն լսելի չեղավ:
— Կրկնում եմ, — շարունակեց բերդապահը ավելի զգալի ձայնով, — որ այս նամակի հետ կապված է մեր ամեն փրկությունը. ո՞վ է ցանկանում վայելել այդ փառքը և մեր բոլորի ազատիչը լինել:
Դարձյալ ոչ մի ձայն լսելի չեղավ:
— Մի՛թե ձեր մեջ չկա՞ սիրտ ունեցող մի տղամարդ, — կոչեց նա դողդոջուն ձայնով, — ո՞վ է հանձն առնում տանել նամակը:
— Ես, — լսելի եղավ բազմության միջից մի ձայն և մի հայ երիտասարդ մոտեցավ, ընդունեց նամակը:
Այս երիտասարդը Վարդանն էր:

 

Բ.

Հետևյալ ավուր առավոտյան պահուն,  երբ արեգակի առաջին ճառագայթները տարածվեցաներկրի վրա, Բայազեդի մեջ և նրա շրջակայքում բացվեցավ մի սարսափելի տեսարան: Այժմ պարզտեսնվում էր հետևանքը այն կոտորածի,  որ ամբողջ երեք օր և երեք գիշեր կատարվել էրբարբարոսի ձեռքով: Քաղաքում տիրում էր գերեզմանական լռություն, որ երբեմն ընդհատվում էրագռավների կռնչյունով,  որոնք խումբերով սավառնում էին այստեղ և այնտեղ`  մեռելոտիքուտելու համար:  Փողոցները այդ դժբախտ քաղաքի ներկայացնում էին խիստ տխուր ևսրտաշարժ պատկեր, — տները դարձել էին մոխրի կույտ… տեղ-տեղ ծխրտում էին դեռ չվառվածնյութերը,  համարյա ամեն մեկ տան մոտ ընկած էին ծերերի,  երիտասարդների,  կնիկների ևերեխաների դիակներ… սոված շները ագահությամբ քարշ էին տալիս դիակները, և մրթմրթալով, գռմռալով աշխատում էին վանել խումբերով ցած իջնող ագռավներին…  Ամեն կողմից,  ամենտնից, ամեն բակից և շուկայից փչում էր լուծվող դիակների խեղդիչ գարշահոտությունը…

Այսպիսի մեռյալ քաղաքի մեջ կանգնած էր Բայազեդի միջնաբերդը և սպասում էր իր ցավալիօրհասին… Պաշարումը հետզհետե սաստկանում էր:  Սար,  ձոր,  բլուր,  դաշտ և տափարակ պատած էինբաշիբոզուկների բազմաթիվ,  միևնույն ժամանակ խառնափնթոր հրոսակներով:  Բանակներըզետեղված էին առանձին խումբերով,  և յուրաքանչյուր խումբի մեջ տեսնվում էր շարժում, իրարանցում և աղմուկ:  Կրոնական մոլեռանդությունը,  խառնված զինվորական անգթությանհետ,  անցնում էր բարբարոսության ամեն չափից և սահմանից:  Մարդը,  գազան դարձած, կեղեքում էր, մահացնում էր իր նմաններին:  Արյունից կշտանալուց հետո, նրանք սկսել էին այժմ հագեցնել իրանց ընչասիրության ծարավը: Մի տեղ գետնի վրա տարածել էին քաղաքումը հարուստ համարված հայերին և զանազանտանջանքներով չարչարում էին,  որ նրանք հայտնեն,  թե որտեղ են թաքցրել իրանց փողերը: Թշվառները լացում էին,  աղաղակում էին,  ասելով,  թե ինչ որ ունեին՝ տվեցին,  այլևս ոչինչ չէմնացել: Նրանց չէին հավատում, և հոր առջև երեխաներին մորթում էին, որ ստիպեցնեն հայտնելիրանց պահեստը: Մի այլ տեղ քրդերը բաժանում էին դիզված ավարը. նրանց կնիկները ուրախ-ուրախ բառնում էին ձիաների վրա, որ տանեն իրանց տները: Մի փոքր հեռու բաժանում էին հայգերիներին, բայց մի գեղեցիկ կնոջ կամ աղջկա վրա չէին համաձայնում, վիճում էին և սպառնումէին միմյանց սրերով: Մի ուրիշ տեղում գայլերը, վայրենի կատուները, գիշակեր թռչունների հետ, հավաքված անթաղ դիակների վրա, իրանց առավոտյան նախաճաշիկն էին անում: Դրանցից ոչայնքան հեռու,  կրոնասեր մահմեդական զինվորը,  խորին ջերմեռանդությամբ իր վաղորդյաննամազն էր անում, և արյունոտ ձեռքերը դեպի երկինք բարձրացնելով, փառաբանում էր իսլամիալլահին…

Այդ բոլորը կատարվում էր վառոդից և խարույկներից բարձրացած ծխի ու մխի մեջ,  որ թանձրմառախուղի նման պատել էին հորիզոնը,  և արգելում էին արեգակի ճառագայթներիթափանցելուն: Թնդանոթները որոտում էին, վիթխարի բերդի կողքերը ռմբակոծում էին, բայց նա10 անշարժ, բլուրների բարձրության վրա նստած, տակավին արհամարհում էր թշնամու անդադարհարվածները:

Բայց մի տեղ ամբողջ բանակի ուշադրությունը գրավել էր մի մարդ:  Նա երբեմն թռչկոտելով, երբեմն ծափ տալով,  անցնում էր բանակի միջից,  և միևնույն ժամանակ եղանակում էր միայսպիսի հիմար քրդերեն երգ.

«Պառավ տատը գորտ դարձավ,

Գորտ դարձավ, ծովը մտավ,

Ծովից ավազ դուրս հանեց,

Ավազը ոսկի դարձավ,

Ոսկին տվեց մի այծ առեց,

Կաղլիկ, քոսոտ այծ առեց.

— Այծի՛կ, այծի՛կ, ջան այծիկ,

Ջանս քեզ ղուրբան, այծիկ,

Ասա՛, ի՞նչու դու եղար

Այսպես քոսոտ ու կաղլիկ…»

 

Խե՜նթը… ձայն էին տալիս ամեն կողմից քրդերը, և հավաքվելով նրա շուրջը ստիպում էին կրկնելիր երգը:  Եվ իրավք այդ մարդը խենթ էր,  կամ գոնե այսպես ձևացնում էր իրան:  Նա հագնված էր այնկերպով, որպես հագնվում են մեզ մոտ լարախաղացների օգնականները, որոնց կոչում են «տակիմասխարա» և որոնք լարի ներքևում զանազան տեսակ խեղկատակություններով ծիծաղեցնում ենհանդիսականներին:  Նույնը անում էր և այդ խենթը:  Նա մի բարձրահասակ երիտասարդ էրվայրենի դեմքով. գլխին դրած ուներ հին թաղիքի կտորից անշնորհք կերպով կարած մի երկայնգդակ, որ վերջանում էր քառանկյունի ձևով, և յուրաքանչյուր անկյունից քարշ էին ընկած մի-միփոքրիկ զանգակներ,  որոնք նրա ամեն մի շարժմունքից զընգզընգում էին և աններդաշնակձայներ էին հանում: Երեսը մրոտած էր կոշկաներկով, որի վրա զանազան ուղղությամբ քաշվածէին զանազան գույներով գծեր, —  կարմիր,  դեղին,  կապույտ և այլն:  Բացի գդակից,  ամբողջհագուստը մի կտորից էր բաղկացած. դա զինվորի քրքրված մի վերարկու էր, որի մեջ փաթաթվածէր նա բոլորովին մերկ մարմնով: Մեջքը պնդած էր մի թոկի կտորով, որ գոտիի տեղ էր ծառայում: Ոտքերը բոբիկ էին, ոտնամաններ չուներ :

— Ապա էշի նման մեկ զռա՛, — ասում էին նրան:

Խենթը մատերը կոխում էր ականջների մեջ,  կռանում էր,  բերանը լայն բաց էր անում և որքանձայն ուներ,  սկսում էր էշի նման զռալ:  Բազմությունը ծիծաղում էր և ամեն կողմից ձգում էիննրան պղնձե դրամներ:  Նա վեր էր առնում դրամները,  զարմացած նայում էր նրանց վրա,  և միկողմ էր ձգում,  ասելով,  թե ինձ հաց տվեցեք:  Նրան տալիս էին հաց,  առնում էր,  և ահագինպատառներով բերանը դնելով, առանց ծամելու կուլ էր տալիս:

— Դու, երևի, արջի նման պարել ևս գիտես, — ասում էին նրան, — ապա՛ տեսնենք քո հունարը:

Խենթը սկսում էր զանազան անճոռնի շարժմունքներ անել, չորս թաթիկների վրա սողալ, ոտներըբարձրացնել, ձեռքերի վրա կանգնել, և ուրիշ տեսակ-տեսակ հիմարություններ անել:  Մի ամբողջ օր խենթը մնաց քրդերի բանակի մեջ. զվարճացնում էր բոլորին, խոսում էր քրդերեն, որպես մի քուրդ,  հայհոյում էր,  անիծում էր ռուսներին.  գոռում և գոչում էր,  թե բոլոր«գյավուրներին» պետք է կոտորել: Մինչև կես գիշեր նրա ձայնը ամեն կողմից լսելի էր լինում: Բայց մյուս առավոտյան խենթին բանակի մեջ էլ ոչ ոք չտեսավ…

 

Գ

Միջօրեի արեգակը սաստիկ այրում էր, տոթը խեղդելու չափ անտանելի էր: Օրվա այն ժամն էր, երբ ճանապարհները դատարկվում են ուղևորներից,  և ամեն մարդ քաշվում է մի հովանավորտեղ զովանալու և մի փոքր ազատ շունչ առնելու համար:  Նույն ժամում Բայազեդից դեպիԱլաշկերտի կողմերը տանող ճանապարհով միայնակ գնում էր մի մարդ:  Ճանապարհը ոլոր-մոլոր պտույտներով անցնում էր լեռների միջով,  և բարձրությունների անդադար ելևէջներըսաստիկ դժվարացնում էին նրան:  Բայց ուղևորը,  երևի,  հոգնություն չէր զգում,  թեև առանցերիվարի էր,  թեև հետի էր գնում և հագին ոտնամաններ անգամ չուներ:  Նա գնում էր շտապքայլերով,  առանց կանգ առնելու,  առանց իր շուրջը նայելու,  կարծես թե մի սաստիկ պահանջմղում էր նրան դեպի առաջ, կարծես թե ամեն մի կորցրած րոպեն նրա համար շատ թանկ լիներ:  Ուղևորը մի երիտասարդ էր, համարյա միևնույն կերպարանքով, որպես հագնված էր նախընթացգիշերում խենթը:  Միևնույն քրքրված զինվորի վերարկուն ծածկում էր նրա բոլորովին մերկանդամները,  միևնույն թոկի կտորով պնդած ուներ իր մեջքը:  Միայն պակաս էր բոժոժներովզարդարած թաղկյա գդակը, և կոշկաներկով սևացրած դեմքը, որի վրա այժմ գույնզգույն գծեր չէիներևում: Նրա գլուխը, արեգակի կիզող ճառագայթներից պահպանվելու համար, այժմ ծածկված էրբոլորովին թարմ,  և դեռ տերևները չթառամած պրտուներից հյուսած գլխարկով,  որի նմանըիրանց ձեռքով հյուսելով,  կրում են մշակները ամառը խոտ հնձելու ժամանակ:  Այդնահապետական պարզ գլխարկը հովանավորում էր նրա այրական,  բայց նույն ժամուն տխուրդեմքը,  որի վրա նկարված էր խորին հուսահատություն, խառնված ներքին վրդովմունքի հետ… թեև իր օտարոտի հագուստի մեջ անգամ նա երևում էր խիստ տարապայման մի բնավորություն:  Նրա ականջներին զարկեց մի ձայն, որ ավելի նման էր ձիու խրխնջալու ձայնին: Նա կանգնեց ևուշադրությամբ սկսեց նայել իր շուրջը:  Ձայնը կրկնվեցավ:  Նա ստուգեց,  որ ձայնը լսվում էրմերձակա ձորից,  և րոպեական մտածությունից հետո իր քայլերը ուղղեց դեպի այն կողմը,  որշեղվում էր ուղիղ ճանապարհից: Փոքր ինչ առաջ գնալուց հետո, նա բարձրացավ մի բլուրի վրա, և արծվի սրատեսությամբ սկսեց դիտել ձորի խորքը:  Այնտեղ շռայլաբար աճել էին զանազանտեսակ խոտաբույսեր, որոնց մեջ արածում էր մի թամքած ձի. երևում էին մի խումբ թուփեր, ևուրիշ ոչինչ:  Ուղևորն ավելի ուշադրությամբ նայելով,  նկատեց,  որ թուփերի մոտ ցցված էր միերկայն նիզակ, որի ծայրը փայլում էր արեգակի ճառագայթներից: «Ուրեմն այստեղ մարդ կա, — մտածեց նա, —  և այդ մարդը մենակ պիտի լինի,  որովհետև արածող միակ ձին նրան էպատկանում և այդ մարդը պետք է քուրդ լինի,  որովհետև նիզակը քրդի է,  բացի դրանից,  ձիուասպազենքը նույնպես քրդական են,  և այդ քուրդը պետք է քնած լինի,  որովհետև ձիու ոտներըշղթայած են, որ հեռու չգնա»: Իսկույն նրա գլխում ծագեց մի միտք և նա իջավ բլուրի գագաթիցձորի մեջ:

Ձորի միջով վազում էր մի փոքրիկ վտակ,  որի եզերքը հովանավորված էին խիտ եղեգնա բույսերով: Նա թաքնվեց եղեգների մեջ: Այժմ նա սկսեց աննկատելի կերպով սողալ դեպիայն թուփերը, որոնց մոտ ցցված էր նիզակը: Օձը իր բոլոր առաձգական դյուրաթեքությամբ չէրկարող այնպես սողալ որպես այդ համարձակ և ճապուկ մարմինը գալարում էր խիտեղեգնաբույսերի մեջ: Մեղմիկ քամին նույն ժամուն օրորում էր բույսերի գլխիկները, և նրանցիցառաջ եկած սոսափյունը խլացնում էր թաքնված դարանակալի սողալուց պատճառված խշշոցը, երբ նա անում էր մի անզգույշ շարժում: Ամեն ինչ հաջողություն էր խոստանում… Նա արդեն մոտեցավ թուփերին,  որոնց մոտ ցցված էր նիզակը:  Այստեղ նա մի քանի քայլհեռավորության վրա կանգ առեց,  և պահպանելով իր առաջին դիրքը,  սկսեց եղեգների միջիցնայել: Եվ իրավ, թուփերի հովանու տակ պառկած էր մի մարդ,  որ կիսով չափ երևում էր: Նրահագուստը ցույց էր տալիս,  որ քուրդ է:  Միջօրեի տոթը քշել էր նրան այստեղ հանգստանալուհամար: Արդյո՞ք քնած էր նա, թե արթուն, — դժվար էր գիտենալ, որովհետև քրդի երեսը դարձածէր դեպի հակառակ կողմը, իսկ թիկունքը դեպի ուղևորի կողմը: Նա ամբողջ մարմնով տարածվելէր խոտերի վրա, որոնք ծավալվելով նրա ծանրության ներքո, կազմել էին խիստ փափուկ օթոց: Ուղևորը դեռ իր դարանից դիտում էր: Քրդի արթուն, թե քնած լինելը սաստիկ հետաքրքրում էրնրան: Եթե պառկած մարդու երեսը դեպի իր կողմը դարձած լիներ, նա կարող էր տեսնել, արդյոքաչքերը փակած էին, թե ոչ: Ներքին վրդովմունքը սկսեց խռովել նրան և աչքերի մեջ հայտնվեցավկատաղի բարկություն: Մտատանջությունը ալեկոծում էր նրան, չգիտեր, թե ինչ պետք էր վճռել: Ինքը անզեն և մերկ գործ պիտի ունենար մի ոտքից ցգլուխ զինված գազանի հետ: Բայց պետք էրվերջացնել… Ժամանակը թռչում էր… Ամեն րոպե թանկ էր նրա համար… Բայց ինչո՞վ և ի՞նչպեսվերջացնել… Մինչ նա այդ մտատանջության մեջ էր, նկատեց, որ քուրդը գլուխը վեր բարձրացրեց, նայեց իրշուրջը, նայեց իր ձիու վրա, և երբ տեսավ, որ նա շատ հեռու չէր գնացել, կրկին գլուխը դրեց իրխուրջինի վրա, որ բարձի տեղ էր ծառայում, և պառկեց: Ուրեմն նա քնած չէր և եթե քնած էր, այժմզարթեցավ:  Խռովության նման մի բան կրկին ցնցեց ուղևորի դեմքը.  նրա պնչերը սկսեցինլայնանալ և շրթունքը դողդողալ: Բայց երբ նրա աչքը ընկավ նիզակի վրա, տեսավ,  որ նիզակըբավական հեռու ցցած էր գետնի մեջ, և ուղիղ դեպի այն կողմի վրա, որտեղ թաքնված էր ինքը: Այդառիթը, կարծես, նրան մի փոքր հանգստացրեց, նրա դեմքը այժմ խաղաղ կերպարանք ընդունեց ևաչքերի մեջ փայլեց ուրախության նման մի բան:  Զե՛նք, —  այդ էր հարկավոր նրան իրդիտավորությունը կատարելու համար…:  Հանկարծ,  որպես մի դարանակալ վագր,  նա դուրսթռավ եղեգնաբույսերի միջից, խլեց նիզակը և արձանացավ պառկած քրդի առջևը:

— Տուր զենքերդ, — եղավ նրա առաջին խոսքը:

Քուրդը տեսնելով այդ այլանդակ կերպարանքը,  զինվորի քրքրված վերարկուի մեջ և իրծաղրական գլխարկով,  մի արհամարհական հայացք ձգեց նրա երեսին,  և առանց փոխելու իրպառկած դիրքը, ձեռքը տարավ ատրճանակին, և ուղղելով դեպի խենթը, ասաց,

— Ա՛ռ, ահա՛…

Ատրճանակը որոտաց և գնդակը անցավ խենթի կողքի մոտից:

— Անիրա՛վ, դու ընդդիմանում ե՞ս, — գոչեց նա և նիզակի ծայրը ուղիղ խրեց քրդի կոկորդի մեջ: Տաք արյունը դուրս ցայտեց վերքից, նրա գլուխը դողդողաց և ընկավ գետին:

Կրկին բարձրացավ քուրդը և մի երկրորդ անօգուտ փորձ փորձեց, ձեռքը տարավ դեպի իր սուրը, կիսով չափ դուրս քաշեց պատենից, բայց ձեռքը թուլացավ և սուրը մնաց իր տեղում:

— Շո՛ւն, ինչո՞ւ ես սպանում ինձ… — հարցրեց նա մահվան տագնապի մեջ:

— Դու շատ ես սպանել իմ ազգից… դու շատ ես հափշտակել… ես ձեզանից սովրեցա սպանելը… ձեզանից սովրեցա հափշտակելը… ես հեռու ճանապարհ պիտի գնամ… տեսնո՞ւմ ես, ո՛չ հագուստունեմ, ո՛չ զենքեր և ո՛չ ձի: Քո հագուստը, քո զենքերը և այդ գեղեցիկ ձին, որ արածում է խոտերիմեջ, ինձ պետք էին… Ես գիտեի, որ քանի շունչդ բերանումդ է, ոչինչ չես տա ինձ, դրա համար էլքեզ հանգստացրի… Գուցե դու զրկվեցար Բայազեդի կողոպուտից, բայց փույթ չէ, քո եղբայրներըայնտեղ եռանդով գործում են…

Քուրդը ոչինչ չլսեց.  նրա աչքերը արդեն փակվել էին…  և անշունչ դիակը տարածվել էր գետնիվրա:  Այդ բոլորը կատարվեցավ մի քանի րոպեի մեջ: Ուղևորը մերկացրեց իր զոհին. նրա դիակը քաշեցտարավ և թաքցրեց եղեգների մեջ.  ծածկեց իր քրքրված վերարկուով և ինքը հագնելով նրազգեստը, կրելով նրա զենքերը, — թռավ գեղեցիկ ձիու վրա և շարունակեց իր ճանապարհը…

 

Դ

Այդ անցքից մի օր հետո,  մի ձիավոր,  քրդի ձևով հագնված ծտի նման սլանալով մտավ Տեր-Ղուկասովի բանակը:  Նա հայտնեց,  թե գեներալի անունով շատ կարևոր նամակ ունի բերած: Նրան տարան դեպի գեներալի վրանը: Մի օֆիցերի ձեռքով նամակը ներս ուղարկեց նա, իսկ ինքըվրանի դրսումը սպասում էր, հոգ տանելով իր ձիուն, որ շատ քրտնած էր: Մի քանի րոպեից հետոնրան ներս կանչեցին:

Վրանի մեջ նստած էր միջահասակ մի զինվորական,  լիքը կազմվածքով և առյուծի խրոխտդեմքով: Դա ինքը՝ Տեր-Ղուկասովն էր: Նա ալևոր գլուխը թեքած ուներ գրասեղանի վրա, ուր ածածէին շատ նամակներ,  որ նոր էին բացված:  Նա կրկին վեր առեց նրանցից մեկը,  կարդում էր ևանդադար ծխում էր: Նրա անհանգիստ դեմքը արտահայտում էր ներքին խռովություն և խորինցավակցություն: Նա դարձավ դեպի նամակաբերը, հարցնելով.

— Դու հա՞յ ես:

— Բացի հայ լինելս, տերտերի տղա եմ, — պատասխանեց երիտասարդը:

Գեներալը մի սուր հայացք ձգեց նրա համարձակ դեմքի վրա և շարունակեց իր հարցուփորձը:

— Բերդում հա՞ց կար:

— Մի քանի օրից հետո կսկսեն մեկմեկու միս ուտել, եթե չէին ցանկանա քաղցած մեռնել:

— Ջուրը ինչպե՞ս:

—  Չկա:  Պետք է դրսից բերել տալ.  ցերեկով դուրս գալու հնար չկա.  իսկ գիշերը երբ մթնում էհերթով տասը քսան մարդ իջեցնում են պարիսպներից, որ գնան ջուր բերեն. քրդերը այդ լավ ենիմանում, հեռվից հրացանի են բռնում, և գնացողներից շատ անգամ մեկն էլ չի վերադառնում:

— Հրազենների պաշարը ի՞նչպես է, վառոդ, գնդակ ունի՞ն:

—  Սպառվել էր: Բայց մի հայ —  էլի մեր հայերի երեսը թող սպիտակ լինի —  գտավ բերդի մեջթուրքերից թաքցրած բավական զենքեր, վառոդ և գնդակ. հիմա նրանցով յոլա են գնում:

— Դու ի՞նչպես կարողացար դուրս գալ բերդից:

— Առավոտյան, դեռ արևը չծագած, պարսպից ցած իջա և ուղիղ մտա քրդերի բանակի մեջ: Միամբողջ օր նրանց ծիծաղացրի, ուրախացրի, երգեցի, պար եկա և հազար տեսակ օյիններ հանեցի, և այսպես ամեն տեղ մտա, ամեն բան իմացա, հետո մնաք բարով ասելով հեռացա:

Գեներալը զարմացած նայեց երիտասարդի երեսին, հարցնելով.

— Դու խե՞նթ ես, ինչ, ա՞, այդ ինչե՞ր ես խոսում:

— Այո՛, տեր, — պատասխանեց երիտասարդը հանգիստ կերպով. — ինձ վիճակված է իմ ամբողջկյանքում խենթի դեր կատարել…  Վատ չէ,  դա ազատում է շատ փորձանքներից… Ես հենց ինձխենթի տեղ էի դրել և այնպես մտա քրդերի բանակը:

Եվ նա սկսեց նկարագրել իր հագուստը և այն բոլոր ծաղրական ձևերը, որով հայտնվեցավ քրդերիբանակի մեջ:

Գեներալի սառն դեմքի վրա անցավ մի թեթև ժպիտ, և նա ընկերաբար հարցրեց.

— Իսկ այդ հագուստը դու ո՞րտեղից գտար:

— Աստված հասցրուց: Ճանապարհին մի քուրդ գտա, այդ հագուստը, այդ զենքերը և այն սիրունձին,  որ դրսումը կանգնած է,  նրանից խլեցի, —  պատասխանեց երիտասարդը,  իր սովորականեղանակով պատմելով, թե ինչ հնարքով կարողացավ սպանել քրդին:

—  Դու քաջ տղա ես երևում, —  ասաց գեներալը,  և կրկին ընդունելով իր առաջվա մտախոհկերպարանքը, շարունակեց հարցուփորձը:  — Շա՞տ են քրդերը:

— Ասում են, քսան հազարից ավել են, բայց բոլորը քրդեր չեն, նրանց մեջ խառն են ամեն տեսակմահմեդական ցեղեր, ով որ մի քանի կտոր զենք է ունեցել և մի ձի, վազ է տվել դեպի Բայազեդ, և այսպես կազմվել է մի ահագին բազմություն: Ես ճանապարհին տեսնում էի, թե ինչպես դիմում ենայնտեղ միշտ նոր և նոր խումբեր:

— Թնդանոթներ ունե՞ն:

— Ունեն:

— Ի՞նչ դիտավորություն ունեն:

— Շտապում են Բայազեդի բերդը առնել, հետո անցնել Երևան և մի շաբաթից հետո Թիֆլիսումլինել,  որովհետև սիրուն վրացուհիները և հայոց աղջիկ-պարոնները սաստիկ հետաքրքրում եննրանց:

Գեներալի դեմքի վրա դարձյալ երևաց ժպտի նման մի բան.  և նա արհամարհական կերպովհարցրեց.

— Քսան հազարո՞վ պիտի Թիֆլիս գնան: Այդ լինել չէ կարող…

—  Քսան հազարը քիչ չէ,  տեր,  երբ առջևում հազար հատ սալդաթ չկա.  բացի դրանից,  շուտովկմիանան նրանց հետ Սմայիլ փաշայի բոլոր զորքերը:  Իսկ մեր կողմերի մահմեդականներըգրկերը բացած, անհամբերությամբ սպասում են իրանց կրոնակից հյուրերին:

Կրկին մռայլ տխրությունը սև ամպի նման անցավ գեներալի դեմքի վրա,  և նրա սիրտը,  որբախտի ձախողակի փոփոխությունից երբեք խռովել չգիտեր, այժմ սկսեց ալեկոծվել:  Նա ձեռքըտարավ դեպի ճակատը, սկսեց անգիտակցաբար շփել նրան, կարծես աշխատում էր վանել նրավրա դիզված թախծությունը:  Եվ րոպեական մտածությունից հետո,  ալևոր գլուխը վերբարձրացրեց, հարցրուց.

— Բայազեդի քաղաքը մտա՞ր:

— Մտա:  Հայ-քրիստոնյայի մի շունչ անգամ չէ մնացել.  ծերերին,  պառավներին և երեխաներինկոտորեցին,  լավ-լավ ջահել կնիկներին,  աղջիկներին և պատանիներին գերի տարան,  տներըայրեցին,  և ինչ որ ունեին կողոպտեցին:  Մի հարյուրի չափ ընտանիք միայն,  որոնք առաջուցգիտեին,  թե ինչ վտանգ է սպառնում Բայազեդին,  դեռ քրդերը չեկած,  փախան գնացինսահմանակից պարսից Մարդու քաղաքը:  Բայց դրանք էլ միայն իրանց գլուխը կարողացանազատել, կայքերը թողեցին թշնամու ձեռքը: Ա՜խ, այդ մահմեդականները ո՜րքան անգութ, ո՜րքանանազնիվ կերպով վարվեցան հայերի հետ…

— Ո՞րպես:

— Ե՞րբ պատերազմի սկզբներում ռուսները մոտեցան Բայազեդին, տեղային մահմեդականներըսաստիկ երկյուղի մեջ էին,  կարծում էին,  թե ռուսները կգան,  և թուրքերի նման նրանցկկողոպտեն,  և կայքը կհափշտակեն:  Այս մտքով իրանց ունեցածը թաքցրին հարևան հայերիտներում, ասելով, թե «դուք քրիստոնյաներ եք, ռուսները ձեզ չեն դպչի, և մեր կայքը ձեր տներումապահով կմնա»: Ռուսները եկան, իհարկե, ոչինչ չարեցին, թե՛ մահմեդականի և թե՛ քրիստոնյայի հետ վարվեցան առանց խտրության:  Եվ մահմեդականները այդ տեսնելով,  հանգստացան,  ևիրանց պահ տված իրեղենները ամբողջությամբ ետ ստացան հայերից: Հիմա էլ, երբ ձայն դուրսեկավ, թե քրդերը գալիս են, թուրքերը ասացին իրանց հարևան հայերին. «Դուք մեզ լավություն եքարել,  մենք էլ պետք է փոխարենը ձեզ անենք.  քրդերը գալիս են ձեզ կկողոպտեն,  տվեցեք ձերիրեղենները, մենք կպահենք»: Հայերը հավատացին և ինչ որ ունեին, նրանց պահ տվին, և ոմանքիրանց կնիկներով ու աղջիկներով թաքնվեցան հարևան թուրքերի տներում:  Իսկ երբ քրդերըմտան քաղաքը, թուրքերը ասացին հայերին. «Դուրս եկեք մեր տներից. եթե քրդերը կհասկանան, որ մեր տներում հայեր կան պահված,  մեզ էլ ձեզ հետ կկոտորեն»: Եվ այսպես,  խեղճ հայերինտվեցին թշնամու ձեռքը,  և նրանց հարստությանը իրանք տիրացան:  Բայց երբ սկսվեցավկոտորածը,  տեղային թուրքերը առաջինը եղան,  որ բաց արեցին իրանց տներից կրակը…  այնթուրքերը,  որ մի և կես ամիս առաջ ձեզ մոտ երդվեցան,  գեներալ,  հավատարիմ մնալ ռուսացիշխանությանը…  հրացանները արձակում էին ամեն կողմից,  արձակում էին մինչև անգամթուրքերի կնիկները…

Գեներալը լուռ լսում էր: Երիտասարդը շարունակեց.

—  Ա՜խ,  եթե գիտենայիք,  տեր,  թե որքան լավ տղամարդիկ փչացան այն կռվի մեջ,  որ մենքունեցանք քրդերի հետ նախքան Բայազեդը նրանց ձեռքը տալը: Որպես ձեզ հայտնի է, տեր, բերդիպահպանության համար թողած էին խիստ փոքր թվով ռուս զինվորներ, հայ և թուրք միլիցիայիհետ: Շտոկվիչը, Բայազեդի այդ հերոսը, ռուս զինվորներով պահպանում էր բերդը, իսկ միլիցիանպահպանում էր քաղաքը: Մեզ վաղուց լուրեր էին հասնում, թե ահագին բազմություն քուրդերի, Շեյխ-Ջալալեդդինի և Շեյխ-Իբադուլլահի գլխավորությամբ,  դիմում են դեպի Բայազեդ:  Այդլուրերը հաղորդում էին մեզ վանեցի հայերը: Մենք շտապեցինք, պահանջելով, որ վաղօրոք բերդըամրացնեին,  և մեզ մոտ պատրաստվեին բավականաչափ ուժեր թշնամու առաջն առնելուհամար: Բայց գտնվեցան այնպիսիները, որ աշխատում էին հավատացնել, թե այդ բոլոր լուրերըսուտ են,  թե ոչինչ պաարաստություն պետք չէ:  Թե ի՞նչ նպատակով այդ դավաճաններըաշխատում էին մեզ անպատրաստ վիճակի մեջ պահել թշնամուն հանդիպելու ժամանակ, այդ եսչեմ կարող ասել, դուք, իհարկե, վերջը կտեղեկանաք, գեներալ, միայն այսքանը կասեմ, որ հայըեղել է միշտ հավատարիմ և կլինի:

Որպես երևում էր, երիտասարդի պատմության մեջ կային այնպիսի կետեր, որ նա դժվարանումէր պարզապես արտահայտել: Գեներալը ընդմիջեց նրա խոսքը, ասելով.

— Դու այն պատմիր, թե ինչ արեցիք քրդերի գալուց հետո:

— Երբ քրդերը եկան, Շտոկվիչը մի քանի անգամ անհաջող կռիվներից հետո, շտապեց ամրանալբերդի մեջ, նրան պահպանելու համար: Միլիցիայի մի մասը մնաց դրսում, որովհետև բերդի մեջոչ այնքան տեղ կար և ոչ պաշար բոլորի համար:  Մեր ընկեր թուրք կամավորներից ոմանքփախան Իգդիր և ոմանք Պարսկաստանի կողմերը: Իսկ մենք, հայերս, վճռեցինք կամ կոտորվել, կամ քաղաքը չտալ թշնամու ձեռքը: Թեև մենք փոքր էինք թվով, բայց քաղաքի հայ բնակիչներիցշատերը պատրաստ էին միանալ մեզ հետ:  Այդ խեղճերը գիտեին,  թե ի՞նչ վիճակ է սպասումիրանց, երբ թուրքերը կրկին կտիրեին Բայազեդին: Ձեզ հայտնի է, գեներալ, թե հայերը ո՞րպիսիուրախությամբ ընդունեցին ռուսաց հաղթական զորքերին, երբ նրանք առաջին անգամ մտան այդքաղաքը:  Հայերի մի այսպիսի համակրությունը չէին կարող մոռանալ օսմանցիք,  և իրանց վրեժխնդրությունը պետք է թափեին այդ ժողովրդի վրա,  որ ավելի բարվոք էր համարումհպատակել ռուսաց արծվին, քան օսմանցոց կիսալուսնին…

— Դու դարձյալ հեռանում ես հարցից, — երիտասարդի խոսքը կտրեց գեներալը, — դու այն ասա՛, թե ի՞նչպես վերջացավ գործը:

Երիտասարդը զսպելով իր շատախոսությունը, որ հառաջ էր գալիս նրա սրտի վրա ծանրացած, տխուր անցքերի տպավորություններից, շարունակեց.

— Գուցե մեզ կհաջողվեր տեղային բոլոր հայերի հետ միանալով, ազատել քաղաքը, եթե առաջուցկտային նրանց բավականաչափ զենքեր:  Բայց զենքեր չստացան նրանք:  Այնուամենայնիվ, շատերը միացան մեզ հետ:  Կռիվը սկզբում,  ճշմարիտ ասած,  փառավոր էր: Մի փոքրիկ խումբպատերազմում էր թվով անհամեմատ ուժի դեմ: Մեզ հետ մասնակցում էին կռվում և մի քանիհարյուր թուրք կամավորներ: Բայց հանկարծ տեսանք, որ մեր մահմեդական ընկերները թողեցինկռվի դաշտը և սկսեցին փախչել: Կարծես նրանց շատ ախորժելի չէր գնդակներ արձակել իրանցկրոնակիցների դեմ… Մենք,  հայերս,  մնացինք մենակ և երկաթ համառությամբ պաշտպանվումէինք:  Այդ տևեց մի քանի ժամ,  մինչև մեր հրազենների պաշարը սպառվեցավ:  Այն ժամանակսկսվեցավ ձեռնամերձ կռիվը:  Շատերը ընկան,  շատերը գերի բռնվեցան,  և մնացածները, տեսնելով,  որ ամեն ջանքեր իզուր են,  թողեցին և փախան:  Այն ժամանակ թշնամին տիրեցքաղաքին:

— Հասկանալի է… — ասաց ինքն իրան գեներալը և վերկենալով մոտեցավ մի փոքրիկ արկղիկի, ևնրա միջից դուրս բերելով մի խաչ, իր ձեռքով կախեց երիտասարդի կուրծքի վրա, ասելով.

— Դու արժանի ես դրան, ես կառաջարկեմ իշխանությանը, բացի դրանից, քեզ համար աստիճանև ռոճիկ: Դու այսուհետև կմնաս ինձ մոտ, քեզ նման քաջերը պետք են ինձ:  Երիտասարդը շնորհակալությամբ գլուխ տալով, պատասխանեց.

— Այդ խաչը բավական է ինձ, գեներալ, դուք մեծ շնորհ արած կլինեիք, եթե հենց այս րոպեիս թույլտայիք ինձ գնալ, ուր որ ես ցանկանում եմ:  Գեներալը զարմանալով երիտասարդի անփառասիրության վրա, հարցրեց.

— Ո՞ւր պետք է գնաս:

— Ազատելու մեկի կյանքը, որ ամեն բանից թանկ է ինձ համար…

— Դու, երևի, մի գաղտնիք ունես, ընկեր, — հարցրեց գեներալը բարեսրտությամբ:

— Այո՛, այդ իմ սրտի գաղտնիքն է…

— Ուրեմն, ընդունիր այդ փոքրիկ ընծան, գուցե պետք կլինի քեզ, — ասաց գեներալը, տալով նրանթղթի մեջ փաթաթած ոսկիների մի ծրար:

—  Ես մեծ պարգև կհամարեի,  եթե շուտով կարձակեիք ինձ, —  պատասխանեց երիտասարդըհրաժարվելով:

— Գնա՛, տերը թող քեզ հետ լինի, — ասաց գեներալը և սեղմեց երիտասարդի ձեռքը:

Նա գլուխ տվեց և հեռացավ:

 

Ե.

Անցնենք պատերազմից մի քանի տարի առաջ:  Բագրևանդի գավառում, Ս. Հովհաննու (Ուչ-Քիլիսայի) վանքից ոչ այնքան հեռու, Եփրատի վերինվտակներից մեկի ափի մոտ,  գտնվում էր Օ…  հայաբնակ գյուղը:  Նա դրված էր մի բավականընդարձակ հովտի մեջ, ուր բնությունը չէր խնայած այն բոլոր նկարները, ինչ որ պետք էին նրանգեղազարդելու համար:  Հովիտը տարածվել էր երկու լեռնաշղթաների մեջ,  որոնք ալիքավորբարձրություններով շուրջանակի սեղմել էին նրան իրանց գրկում, տալով նրա տարածությանըձվաձև կերպարանք:  Մեջտեղից ոլոր-մոլոր պտույտներով անցնում էր Եփրատի վտակը,  որինտեղացիք կոչում էին Աղ-սու, այսինքն՝ սպիտակ ջուր: Նա այնքան մաքուր էր, որ արժանի էր այդկոչմանը: Հովիտի չորս կողմի սարերը պատած էին ճոխ արոտամարգերով, որոնք առատ սնունդէին տալիս այնտեղ բազմաթիվ անասունների հոտերին, իսկ տափարակի ամբողջ հարթությունըպատած էր ցորենի, գարու, կտավատի և զանազան ընդեղենների արտերով: Այստեղ երկրագործիաշխատող ձեռքը չէր թողել ոչ մի կտոր հող անմշակ: Հովտի մեջ, մինը մյուսից հեռու, գտնվումէին մի քանի հայաբնակ գյուղեր,  որոնք թաքնված էին այգիների և ձեռատունկ ծառերի մեջ,  ևհեռվից նայողի աչքին ներկայանում էին որպես կանաչազարդ անտառիկներ,  որոնք առանձինխումբերով որոշվում էին տափարակի մերկությունից, որ զուրկ էր ծառերից:

Հովիտի բոլորովին ծայրումն էր դրած Օ… գյուղը և գոգավորված ձորակի մեջ: Տանուտեր Խաչոյիբնակարանը, նրա իսկական անունը Խաչատուր էր, այն տներից մեկը, որ թե՛ իր մեծությամբ և թե՛հարստությամբ որոշվում էր մյուսներից:  Այս տնից ամեն առավոտ քշում էին դեպի նախիրըհարյուրի չափ անասուններ: Նրա կովերը, գոմեշները, եզները և ձիաները էին ամենաընտիրներըամբողջ գյուղի մեջ:  Այս տանն էին պատկանում հազարի չափ ոչխարներ,  որոնք սեփականհովիվների հսկողության ներքո արածում էին մերձակա լեռների վրա: Այդ տանն էր պատկանումայն ահագին ձիթհանը, ձեթ դուրս բերելու գործարանը, որ գտնվում էր գյուղի մեջ: Այս տանն էրպատկանում այն գեղեցիկ ջրաղացը,  որ գտանվում էր գյուղից դուրս,  որի անիվները տարվաբոլոր եղանակներում անդադար բանում էին:  Բայց այն,  որ ավելի նշանավոր էր Խաչոյիհարստության մեջ,  դրանք էին նրա յոթն որդիները,  որոնք մինը մյուսի ետևից հասած, ներկայացնում էին նրա տան հարստության սյուները:  Որդիները բոլորը ամուսնացած էին ևտունը լցված էր ամեն հասակի երեխաներով:  Ամուսնացած էին և նրա թոռներից մի քանիսը. նրանք նույնպես զավակներ ունեին:  Եվ ծերունի Խաչոն իր աչքի առջև տեսնում էր մի քանիսերունդ, որ ապրում էին միասին, որ կազմում էին մի փոքրիկ աշխարհ: Գյուղում առակի ձև էրստացել այն խոսքը, թե «Խաչոն այնքան զավակներ ունի, որքան անասուններ»:

Խաչոյի յոթն որդիներից առանց ամուսնանալու մնացել էր ամենակրտսերը,  մանկահասակՍտեփանիկը,  որ դեռ նոր էր մտել իր տասն և վեց տարեկան հասակի մեջ:  Բայց նրա դեմքիննայելով,  կարելի էր իսկույն նկատել,  որ տարիները դեռ չէին տվել նրան այն պատանեկական հասունությունը,  որ հատուկ էր այդ հասակին,  մանավանդ մի այնպիսի տաք երկրում,  ուրպատանիները խիստ վաղ այրանում են: Ստեփանիկի դեմքը դեռ կրում էր իր վրա մանկականնուրբ քնքշություններ իրանց հրապուրիչ թարմությամբ: Նրա երեսը ավելի կանացի էր, քան թեայրացի: Խաչոյի բոլոր որդիները դրսում իրանց առանձին պարապմունքները ունեին, թե՛ հողերիմշակության մեջ և թե՛ անասունների դարմանելու մեջ.  և խիստ հազիվ էին տանը գտնվում: Միայն Ստեփանիկն էր, որ շատ փոքր էր մասնակցում նրանց աշխատություններին: Նա ԽաչոյիՀովսեփ-գեղեցիկն էր, որին ծերունի նահապետը չէր հեռացնում իր աչքից:

Ստեփանիկի և Հովսեփ-գեղեցիկի մեջ կային շատ նմանություններ, ոչ այն պատճառով միայն, որնա Իսրայելի որդու պես սիրուն էր, հեղ էր, խելացի էր և համակրական էր, այլև այն պատճառով, որ ինչպես Հովսեփի,  այնպես էլ Ստեփանիկի հագուստի և զարդարանքի վրա առանձինուշադրություն էին դարձնում: Նրա հագին միշտ կարելի էր տեսնել Հալեբի ծաղկավոր բեհեզիցգույնզգույն զոլերով կարած պատմուճանը,  որի վրա հագած ուներ ծիրանի մահուդիցպատրաստած թիկնոցը,  որ զարդարած էր ոսկի թելերով:  Մեջքը պնդած էր Քիրմանի շալեգոտիով:  Լայն շալվարը պատրաստված էր Վանա նուրբ կերպասից:  Ոտներին հագած ուներԱրզրումի կարմիր կոշիկներ:  Գլխին ծածկած ուներ կարմիր ֆես մետաքսյա սև փունջով,  որփաթաթած էր գունավոր տուրբանով,  նույնպես մետաքսյա նուրբ գործվածներից: Ֆեսի տակիցհիանալի կերպով թափվել էին նրա շագանակի գույն մազերը,  որ սփռվել էին ուսերի վրա: Միբանով միայն որոշվում էր Հովսեփ-գեղեցիկից, որ Հովսեփի եղբայրները նախանձվում էին հորիցսիրված որդու վրա, բայց Ստեփանիկի եղբայրները բոլորը սիրում էին նրան:

Ծերունի Խաչոյի տունը հեռվից բոլորովին հին և նախնական ամրոցի տպավորություն էրգործում: Նա գտնվում էր մի բարձրավանդակի վրա, և թե՛ իր շինվածքով, թե՛ դիրքով ուներ այնբոլոր հարմարությունները,  որ պետք էին մի բնակություն ազատ պահելու համար արտաքինթշնամիներից:  Այդ ամրոցը պատած էր չորս ահագին պարիսպներով,  որոնք քառակուսի ձևովմիմյանց հետ միանալով,  թողնում էին իրանց միջնավայրում բավական ընդարձակտարածություն,  որի վրա կառուցված էին զանազան շինություններ:  Դրսից ոչինչ չէր կարելիտեսնել,  բացի չորս բարձր աշտարակներից,  որոնք միացնում էին պարիսպների չորսանկյունները:  Ամրոցի շրջապատի մեջ զետեղված էին բոլոր բնակությունները,  բոլործածկոցները,  որ պետք էին մի կանոնավոր տնտեսության համար:  Այստեղ էր ոչխարներիգետնափոր գոմը, այստեղ էր ձիերի, կովերի և գոմեշների փարախը, որ, անասունների տեսակիհամեմատ,  առանձին-առանձին բաժանմունքներ ուներ:  Այստեղ էր սարայը երկրագործականանոթները պահելու համար. այստեղ էր մարագը, հարդանոցը, խոտանոցը, որոնց մեջ պահվումէր անասունները դարմանելու պաշարը.  այստեղ կային զանազան մառաններ,  զանազանամբարներ մշակության բերքերի համար: Այստեղ կային և մի քանի խուզեր, որոնց մեջ բնակվումէին ծերունի Խաչոյի հովիվները և ծառաները իրանց ընտանիքներով. դրանք բոլորն ազգով քուրդէին,  կնիկները ծառայում էին որպես աղախիններ,  իսկ տղամարղիկը որպես նախրապաններ, հովիվներ կամ երկրագործական մշակներ:  Մի խոսքով,  այդ ամրոցի մեջ բովանդակում էր միփոքրիկ գյուղ, որի միակ տերը և պետը ծերունի Խաչոն էր:

Նրա գերդաստանի համար որոշված բնակարանները իրանց շինվածքով և բաժանումներովայնքան բազմատեսակ և բաղադրյալ չէին,  որպես այդ հորինել է մեր նոր և քաղաքակրթվածաշխարհը:  Այլ դեռևս պահպանել էին այն նախնական պարզությունը և ձևը,  երբ մի ամբողջընտանիք ապրում էր մի վրանի տակ,  այն զանազանությամբ միայն,  որ այժմ այդ վրանին փոխարինում էր քարեղեն շինվածքը: Նրա բազմաթիվ որդիների համար, որոնց յուրաքանչյուրըիր զավակներով մի մեծ ընտանիք կարող էր կազմել,  առանձին սենյակներ չկային,  այլ բոլորըապրում էին միևնույն հարկի տակ, միևնույն սենյակում, որ ուրիշ ոչինչ չէր, եթե ոչ չորս պատ, ծածկած ահագին գերաններով: Այստեղ վառում էին, այստեղ թխում էին, այստեղ կերակուր էինպատրաստում,  այստեղ բոլորը միասին ուտում էին և այստեղ բոլորը միասին պառկում էին: Այստեղ կարելի էր տեսնել նորածին հորթեր, փոքրիկ ուլեր, որոնք խառնված երեխաների հետ, վազվզում էին, թռչկոտում էին, աղաղակում էին և տունը լցնում էին կենդանի աղմուկով: Այստեղհավերը շատ անգամ ներս էին մտնում և հատակից քաղում էին փշրանքներ կամ ուրիշ այլտեսակ բաներ,  որոնք երեխաների ձեռքից անխնա ցած էին թափվում:  Մի խոսքով,  դա Նոյիտապանն էր,  ուր զետեղված էին ամեն տեսակ կենդանիներ:  Այդ բնակարանին կից էր միերկրորդը: Դա առաջինից զանազանվում էր նրանով միայն, որ առջևի ճակատը բոլորովին բաց էրև նայում էր բակին: Դրան կոչում էին սրահ և ծառայում էր որպես ամառվա բնակարան: Սրահի միջից բացվում էր մի դուռն գլխավոր սենյակի մեջ,  և այսպիսով նա ներկայացնում էր բունբնակարանի նախագավիթը: Դրանց կողքին կար մի առանձին փոքրիկ սենյակ, որին կոչում էինօդա. նրա դռները բացվում էին այն ժամանակ միայն, երբ տանը հյուր էր գալիս և միշտ պահվումէր մաքուր և զարդարված:

Հ.Գ. Եթե դուք ունեք մեջբերումներ (հատվածներ)` դուրս բերված այս գրքից, ապա կարող եք ուղարկել մեզ հետադարձ կապով



Yandex.Metrica Display Pagerank

Բոլոր հեղինակային իրավունքները պաշտպանված են. Copyright © 2013-2017 Grqamol.am: All Right Reserved
Այլ կայքերում կամ հեռուստառադիոընթերցումներում մեջբերումներ անելիս հղումը Grqamol.am-ին պարտադիր է: