Դավիթ Սամվելյան «Շքամուտք»

Քաղաքը միշտ ինչ-որ բան է մեզ հիշեցնում՝ մոռացված անցյալ, վերաջացած պատմություններ, ամեն հուշարձանի մոտ՝ չկայացած հանդիպումներ, ամեն անկյունում՝ կիսատ խոստովանություններ, գրեթե յուրաքանչյուր պատուհանից ներս՝ մեղադրանքներ ու արդարացումներ, կանգառներում՝ հրաժեշտ, պուրակներում՝ սառած համբույրներ․․․

Հիշելու շատ բան կա, եթե, իհարկե, ցանկանաս հիշել․․․

***

Ամառ էր, անձրևները քաշվել գնացել էին այնտեղ, որտեղ արևը շատ էր: Քաղաքը հևում էր տապից, հեռացող մարդկանց տխուր դեմքերի ծանրությունից: Փոշոտ փողոցներ, փոշոտ մարդիկ: Մի մասը վաղուց հագուստը թափ էր տվել ու հեռացել, մնացածն էլ տեղավորվել, պատսպարվել էր բազմաբույր օծանելիքներով քողարկված քրտնահոտով, մաշված ու կեղտոտ բազմոցներով, օտարներով լցված հյուրանոցներում: Այդտեղ ժամանակի միավոր էին դարձել հևոցները:

Քաղաքը սնում էր բոլորին, բավարարում բոլորի քմահաճ ու նողկալի պահանջները, իսկ նրանք քամում էին քաղաքի վերջին հուշերը, մաշում, վայելում ծերացած, ամեն անգամ տգեղ շպարով քողարկվող երբեմնի գեղեցկությունը, թքում վրան ու հեռանում դժգոհ ՝ իբրև վարձավճար՝ չնչին գումար թողնելով նրա կավատներին:

Ծխացող կյանքերով քաղաքի ամեն պատի տակ խոսքեր էին ծախվում, վաստակած փողով վճարում էին մարած հույսերի ու մեռած հույզերի արդյունքում կուտակված պարտքերը ու հեռանում: Փուչ հոգիներ, սին հույսեր, դատարկ դեմքեր․․․

Քաղաքը փոշի էր ծխում ու արտաշնչած մոխրագույնով փաթաթում, լղոզում շենքերը: Աղբամանները քչացել էին, ծխախոտի մնացորդները՝ շատացել: Լվացքն էլ սկսել էին ներսում փռել. փողոցներն ու բակերը գունազրկվել էին:

Կախված էր մնացել մի եռագույն՝ փաթաթված ու քարկապված 3/4 չափսի, խողովակ հիշեցնող ձողի վրա, որի ցեցոտած ծակերից օդը շվշվացնում էր ու ազդանշանի պես շչակում:

Ամառ էր, հարազատ փողոցները դատարկվում էին իրար ծանոթ դեմքերից: Ամռան ծխահոտ տապից պատսպարված մի զույգ համբուրվում էր միզահոտով լցված գետնանցումներից մեկում, իսկ վերևում քաղաքից ոչ մի հոտ այլևս չէր գալիս:

Միգուցե լավագույնը հեռանալն էր` վերադառնալու հույսով, մնալու ցանկությամբ: Հեռնալ այնտեղ, ուր օտար փողոցներում կհանդիպեին կորած հարազատ դեմքերի, կտեսնեին, բա՜յց․․․

Բայց այլևս ոչինչ չէին զգա․․․

Քաղաքը հանձնվել էր, ավելի ճիշտ՝ այն հանձնել էին, իսկ հեռացողներն անցնում էին գետնանցումով: Հեռանում էին գիշերով ու ցերեկը, քայլում էին դանդաղ ու գլխիկոր, անսթափ, մխացող մտքերով ու հրաժեշտի բառերը դեմքերից կախ, իսկ անցումի կեղտոտ պատերին, իրարից աննշան հեռավորոթյամբ ներկով առնվազն մի տասն անգամ գրված էր.

«Ես կվերադառնամ»,

«Ես կվերադառնամ»,

«Ես կվերադառնամ»,

«Ես կվերադառնամ»,

«Ես կվերադառնամ»,

«Ես կվերադառնամ»․․․ Հավանաբար, կրկին հրաժեշտ տալու:

 

* * *

Գետնանցումի դեմ դիմաց գտնվող շենքի հինգերորդ հարկի պատշգամբից էր կախված մնացել եռագույն ատլասե կտորը, որով ժամանակին հպարտանում, անգամ իր վառ կարմիր շրթներկով պատված շուրթերով էր հպվում շենքի ամենատարեց ու ամենահին բնակիչը՝ Նվարդ տատը: Դրոշը վաղուց դարձել էր արևից ու քամուց գզզված գունաթափ լաթ, որը ժամանակ առ ժամանակ լվանում էր անձրևը, այն անձրևը, որը քաշվել-գնացել էր:

- Իսկ ո՞ւր են գնում բոլորը:

- Չգիտեմ. ասում են՝ հեռուներում կյանքն ավելի լավն է:

- Հեռուներո՞ւմ, դեպի սարե՞ր են գնում:

- Չէ՛, ի՞նչ սար,- մեղմ ժպիտով վրա բերեց,- նրանց հեռուն հյուսիսն է, հյուսիսի երկիրը:

- Հյուսիսի երկիր: Ցուրտ է այնտեղ:

- Նրանց սրտերը վաղուց են սառած ու կոտրված․․․

- Ավելի լավ է կոտրված, քան դատարկված: Դատարկության մեջ ժամանակը կանգ է առնում, իսկ նրանք գոնե ապագա են տեսնում: Դատարկությունը միշտ մութ է․․․

- Ախր ասել էի, չէ՞, ցերեկը տանը պետք չէ նստել. ցերեկը տանը մնալիս գիշերը հենց կեսօրին է գալիս:

Դրսում մռայլ ու խոնավ են օդն ու երկինքը, ասֆալտն էլ՝ թաց: Վախենում ես ոտքերդ թրջելուց, բայց միայնակ տանը նստելով՝ սիրտդ է թրջվում հիշողություններից: Անցած-գնացած որքան դեմք կա, դառնում է հարազատ, որքան սխալ կա, դառնում է քաղցր, ինչպես նախամարդու առաջին գործածը, իսկ քեզ համար՝ հերթականը: Դո՛ւրս արի, տես՝ ինչ է կատարվում քաղաքում:

- Դրսում անձրև չկա․․․

- Ցերեկը տանը պետք չէ նստել: Դրսում արևը կանչում է, իսկ դու վախենում ես սևանալուց ու հայացքներից:

- Դրսում արև էլ չկա․․․

- Իրականում «տանը նստելով» մտքերդ են սևանում ու վառում ներսդ: Միֆական տեսքով ինչ-որ ուրվական ես դառնում ինքդ քո աչքին, բանտարկվում ես պատուհանիդ ու դռանդ արանքում, իսկ դրսի կյանքը դառնում է տարօրինակներով լցված ուրիշ մոլորակ:

Սիրելիս ցերեկը պետք է սիրել, որ գիշերներդ Նրանով լցվեն, այլ ոչ թե գիշերն անցնելուց հետո առավոտներդ դատարկ մնան:

- Իսկ ես վախենում եմ:

- Ինչի՞ց:

- Վախենում եմ սիրել մեկին. բա որ կոտրի՞ սիրտս:

- Բա որ դո՛ւ կոտրես ինչ-որ մեկի սիրտը․․․

- Չէ՛, մե՛կ է, վախենում եմ:

- Պարզապես վախենում ես սերդ նվիրել, ոչ թե սիրել. սերն ու վախն անհամատեղելի են:

- Մի բան հարցնե՞մ:

- Հարցրո՛ւ:

- Ովքե՞ր ու ո՞նց են ձեր տարիքի մարդկանց ապրել սովորեցրել: Ախր մեկ-մեկ չի ստացվում ապրել, էլ ուր մնաց նվիրվել:

Նվարդը մի պահ ընկավ մտքերի մեջ. հարցն անակնկալ էր, երբեք չէր անդրադարձել դրան, բայց մտքերը, հիշողություններն արագի մի բերեց ու պատասխանեց.

- Հիմնականում ընկերական շրջապատում մեզ հուզող հարցերը քննարկել ենք ու հնչած կարծիքներից յուրաքանչյուրս մեզ համար քաղել այն, ինչին մինչ այդ ուրիշ հայացքով կամ ուրիշ տեսանկյունից ենք նայել, ապա օգնության են եկել տարիքով ավելի մեծ մարդիկ, որոնց հետ ձգտել ենք շփվել՝ նույնիսկ նրանց միայն լսելու պայմանով:

- Իսկ ծնողնե՞րը, նրանք խորհուրդներ չե՞ն տվել, չե՞ն հորդորել:

- Իհարկե տվել են: Փորձել ենք որոշ բաներ հենց նրանց ասածով անել: Եղել է՝ հակառակվել ենք, բայց գցել-բռնել ենք այդ ասածները: Միայն թե կյանքն իր ուղին է գծում, և ամեն ինչ կախված է քեզնից, կոնկրետ պահերին քո կայացրած որոշումներից: Իսկ այդ պահերին ծնողներդ, ընկերներդ կողքիդ չեն լինում. դու ես ու պահը:

- Հետո ամեն բան ավելի՞ է բարդանալու:

- Չգիտեմ, ամեն ինչ քեզնից ու պահից է կախված. պետք է ուժեղ և համառ լինել:

- Չէ՛, ես էդպես չեմ ուզում, չեմ կարող էդպես:

- Ուրեմն՝ ամեն ինչ կախված է դիմացինից կամ բախտից․․․

- Բախտից: Իսկ այս գնացողները դժգոհ են և՛ բախտից, և՛ դիմացիններից, բայց ոչ երբեք՝ իրենցից․․․

 

***

Ասում են՝ կյանքի ամենամեծ սխալները սկսվում են սխալ բառերի ընտրությունից, ոչ պատեհ օգտագործումից:

Որքա՜ն վեհ է հնչում ՝ շքամուտք:

Մտածում ես՝ հենց ոտքդ դրեցիր այդ մուտքից ներս, հայտնվելու ես առնվազն մի վայրում, որտեղ ոգեշնչվելու և զմայլվելու գոնե մի տեսարանի ես հանդիպելու: Բայց արի ու տես, որ մեր շքամուտքերում հայտնվելիս մի ցանկություն ես ունենում՝ արագ անցնել, հասնել սեփական բնակարան:

Շքամուտքում ապրում են անտունները, այլ կերպ ասած՝ անշուք մարդիկ՝ բոմժերը, իսկ բնակարաններում՝ մնացածները: Բայց վերջերս արդեն մուտքերի դռներն էլ են կողպում, ու նրանք ստիպված շքամուտքերի մուտքերի մոտ են քնում: Եվ կապ չունի՝ ամա՞ռ է, թե՞ ձմեռ. միշտ կծկված են տաք հագուստի կամ վերարկուի մեջ:

Շքամուտքերից ներս շատերը դեռ հին են, իսկ հին բնակիչներ գրեթե չկան, չեն մնացել. կա՛մ մահացել են, կա՛մ տները վաճառել, վարձով են տվել, գնացել ավելի համեստ թաղամասերում ապրելու:

Նվարդը, սակայն, ամենահինն էր ոչ թե մնացածների, այլ եկածների մեջ, և բնակարանը ոչ թե վաճառել էր ծայրամաս տեղափոխվելու համար, այլ ստացել էր պետության կողմից՝ ի հատուցում քաղաքի կենտրոնում գտնվող, գողտրիկ բակով ու փայտաշեն աստիճաններով, նեղլիկ միջանցքով իր հայրական քանդված տան:

Սովետական շրջանի շենքերի մուտքերը գրեթե լիովին կրկնում էին մեկը մյուսին, կարծես մի շինարարի ու մի ճաշակի տեր մարդու կառուցած լինեին: Բայց յուրաքանչյուր մուտքում ապրում էին իրարից բավական տարբեր, յուրահատուկ ու ինքնատիպ մարդիկ: Հիմա անգամ հարկիդ հարևաններին չես ճանաչում. կա՛մ ժամանակավոր են, կա՛մ էլ մեկուսացած․․․

 

***

Սովետական մոդեռնիստական ճարտարապետության ոճով կառուցված տասնյակհազարավոր շքամուտքերից մեկից ներս՝ հինգերորդ հարկում էր հենց տեղավորվել «հին Երևանը»՝ մի ծեր կնոջ դեմքով, որը, ի զարմանս շատերի, լավ էր պահպանվել:

Միշտ կոկիկ տեսքով էր. մազերը հարդարած, արդուկած հագուստը՝ ճաշակով համադրված գույներով, որի վրա միշտ փայլում էր բնական քարերով կրծքազարդը: Նվարդը նստում էր փիրուզե սփռոցով ծածկված սեղանի աջ կողմում այնպես, որ բնակարանի շեմից ներս մտնողին միանգամից նկատեր:

 

Ներս մտնողը տպավորություն էր ունենում, թե հայտնվել է 19-րդ դարի վերջի հին Երևանի տներից մեկում. մուգ շագանակագույն կաղնու փայտից, ռուսական ոճի կահույք էր ամենուր, ամեն անկյունում դրված էին մրգամաններ, ծաղկամաններ, բոլորն էլ՝ արծաթապատ կամ բրոնզագույն: Պատերի կանաչավուն պաստառներն ու հաստ վիլյուռե վարագույրների արանքից դեպի հյուրասենյակ ընկնող լույսի փնջերը խորհրդավորություն էին հաղորդում և՛ սենյակին, և՛ Նվարդի՝ գրեթե միշտ լուրջ, ինչ-որ չափով մտահոգ դեմքին:

Հավանաբար փորձել էր վերարտադրել հայրական տան հոտն ու պատկերը, տուն, որից ստիպված էին եղել դուրս գալ մի քանի տարի առաջ. պետական հրաման էր․․․

 

Փոխհատուցումը չէր ուշացել, սակայն անհամեմատելի էր. բակից բարձրացող ընդամենը տասն աստիճան՝ անորակ բետոնի պատճառով կիսաքանդ դարձած, նեղ միջանցք՝ առանց դռների, առաստաղից կախվ մի լույս, որը սարդերի ստեղծագործության արդյունքում երբեմն գրեթե չէր լուսավորում առանց այդ էլ մութ միջանցքը, ժանգոտած, բաց դռներով փոստարկղեր, որտեղ ամեն տուն դարձող նետում էր ձեռքի կամ գրպանի մնացորդները, և վերելակ, որի դռները բացվելիս անմիջապես մի հարց էր առաջանում. «Կհասնեմ տուն, թե՞ Աստծու մոտ՝ դատաստանի»․․․

Այդ օրերից գրեթե ոչինչ չի փոխվել. միայն գովազդներն ու ամեն առիթով քաղաքապետի շնորհավորական ուղերձի վահանակներն են ավելացել:

Արդարության համար նշեմ, որ դռներ էլ են հայտնվել. պարզապես ամեն անգամ դրանք փակելիս հետևիցդ մի ծանր հարված ես զգում, մանավանդ երբ քամի է լինում:

Փակում ես ու մտնում շքամուտք՝ աշխարհ, որտեղ ամեն մեկն ունի իրեն «ի վերուստ» տրված դերը, միայն թե մարդկության օրենքին հակառակ, որքան հարկերը ցածր էին, այդքան ինքնահավան ու հպարտ էին մարդիկ: Ամենահանգիստը թերևս միջնահարկում ապրողներն էին. հեռու էին և՛ առնետներից, և՛ անձրևաջրի կաթոցներից:

Ինչպես Երևանի բազմաթիվ շենքերում, այս մուտքում ևս հավաքվել էին Հայաստանի տարբեր մարզերից եկած տարբեր մասնագիտության ու խառնվածքի տեր մարդիկ, որոնք իրենց ծննդավայրից բերել էին տեղի նիստուկացը, սովորույթները, բարբառն ու վարվելակերպը:

Բայց իրենք իրենց արդեն կոչում էին երևանցիներ․․․

Նվարդը երևանցի էր, իսկ նրանք՝ երևանաբնակներ․․․

 

***

Երկու տասնամյակ առաջ, երբ ստիպված էիր ոտքով բարձրանալ հարկերից յուրաքանչյուրը, սեփական բնակարան հասնելը երբեմն կարող էր մի ժամ տևել: Ընթացքում շնչում էիր հարկաբաժիններում պատրաստվող բադրիջանի խավիարի կամ կարմիր պղպեղի պահածոների հոտը, հարկերից մեկում հանդիպում փոքրիկ սեղանների շուրջը նստած ու սրճող մի երկու հարևանի, որոնք անպայման հրավիրում, ստիպում էին մի պահ կանգնել ու միանալ իրենց, մյուս հարկում հանդիպում էիր մանկությանդ ընկերոջն ու խորդանոցի արանքում ծխում հատով գնած սիգարետը (երբեմն մի ծխախոտը երկու հոգով), արագ-արագ բերանդ էիր գցում ծոցագրպանումդ մնացած կես հատիկ ծամոնը, որպեսզի ծխախոտի հոտը վերանար, և շարունակում էիր բարձրանալ:

 

Ինչ էլ անեիր, առաջին հարկի հարևաններից չէիր կարողանում խուսափել, նրանք շքամուտքի ժամապահների պես մի բան էին. վերահսկում էին անցուդարձն ու ելումուտը:

Այդ հարկում՝ առնետներին ավելի մոտ, ապրում էր ապարանցի ճանապարհային ոստիկանի ընտանիքը, ում կինն ամեն առիթով և անառիթ դուրս էր գալիս բակ՝ ուղիղ շենքի տակ, ու սկսում գոռգոռալ՝ ձեռքն ու հայացքն ուղղելով վարից վեր փակ պատուհանների կողմը՝ անիծելով վերևից ծխախոտի ծխուկներ ցած թափողներին:

Որպես կանոն՝ ոչ ոք չէր արձագանքում: Նրա հայացքը հանդիպում էր պատշգամբից դեպի դիմացի սարերը նայող Նվարդի հայացքին, որ աչքերը ցած էր իջեցնում և սաստում հուզված, այլայլված կնոջը:

Հուսակտուր կինը ձայնը կտրում ու մեխվում էր շքամուտքում, սպասում վերելակի բացվելուն, որ գոնե բռնացներ որևէ մեկին ու կատարվածի ամբողջ պատասխանատվությունը նրա վրա բարդեր:

Բայց նորից զուր․․․

 

***

Ժամանակին ամեն ինչ տրվում էր հատուկ ժամերի, գրաֆիկով ու չափով: Չափն ու քանակը, դրա իմացությունը լավ բան են, բայց երբ մարդու առաջնային կարիքներն են չափավորում, այդժամ սկսվում է գոյապայքար ամեն դաշտում և ամեն ինչի համար: Սրվում են մարդկային որակները: Թաքնված լավը դրսևորվում է ու օգուտ բերում, իսկ առերես նենգն ու ստորն ավելի շատ վնասներ է սկսում տալ ու տարածել:

Երբ ջուր չկար, այսինքն երբ կար, բայց առանց ճնշման ու օրվա մեջ մի քանի ժամով, ապա վերևի հարկերի հարևանները, դույլերը ձեռքներին, հայտնվում էին ներքևում, իսկ ավելի կոնկրետ՝ երկրորդ հարկում: Այստեղ ապրում էր վերելակի պատասխանատուի ընտանիքը: Համեստ ու քչախոս մի մարդ էր վերելակավարը, որ տնից դուրս էր գալիս հիմնականում ուսերը կորացրած, սև կաշվե կեպին գլխին: Եվ նշանակություն չուներ, թե տարվա ինչ եղանակ էր. թևի տակ միշտ փոքր շախմատ դրած՝ շտապում էր «беседка», ուր նրան միշտ սպասում էին հարևան մուտքերից հավաքված, տարիքն առած տղամարդիկ, իսկ այդ նույն ժամանակ երկրորդ հարկի աստիճանների վրա կանայք ջրի հերթ էին պահում:

Մեր վերելակավարը, որ զուգահեռաբար նաև տրամվայի վարորդ էր, աստիճանաբար օրվա մեծ մասը սկսեց նվիրել «беседка»-ին, ուր օրըստօրե զրուցելու թեմաներն ավելանում էին:

Եվ այնպես ստացվեց, որ վերելակներին սկսեցին փոխարինել պատուհաններից իջեցվող ու հետ հավաքվող պարանները, իսկ տրամվայն ընդհանրապես վերացավ:

Լուրեր էին պտտվում, թե մի օր տրամվայները հավաքվել ու բոլորով գնացել են հարևան Պարսկաստան՝ իրենց հետևից տանելով անգամ գծերը:

Ինչևէ, մեր՝ արդեն նախկին վերելակավարը շարունակում էր, շախմատը թևի տակ պահած, ամեն առավոտ, դուռն իր հետևից դանդաղ ու կամաց փակելով, իջնել մոտ երեսուն աստիճան և քայլերն ուղղել դեպի զրուցարան: Միայն թե կեպին բավական գունաթափվել, իսկ մեջքն ավելի էր կորացել:

Տարիների ընթացքում «беседка»-վորների շարքերը սկսեցին համալրել տարիքով առավել երիտասարդները, զբաղմունքի տեսակները դարձան բազմազան՝ սովորական նարդին ու շախմատը փոխարինվեցին, սկսեց գերակշռել բլոտը:

Այդ նույն ժամանակ նրանց կանայք շարունակում էին հերթ կանգնել, այս անգամ արդեն խանութներում՝ պարտքի ցուցակների առջև․․․

Նվարդի ամուսինն ընդամենը երկու տարի առաջ էր մահացել՝ հայրենիքի հանդեպ պարտքը կատարելիս: Այդ ժամանակից Նվարդը դարձել էր քչախոս ու գրեթե չշփվող: Հաճախ դուրս էր գալիս պատշգամբ ու լուռ հետևում բակում կատարվող անցուդարձին. երբեմն հայացքն ուղղում էր զրուցարանում հավաքված տղամարդկանց ու հառաչում:

 

***

Տարիքն առած մարդիկ ամեն անգամ հիվանդանալիս մտածում են, թե դա վերջն է, իրենց վերջի սկիզբը:

Ծանր հիվանդացել էր նաև Նվարդ տատը, ում խնամում էր նրա կենվորուհին՝ ուսանող մի աղջիկ, որ մոտ մեկ ամիս էր, ինչ հայտնվել էր Երևանում: Անունը Սոնա էր: Ծնողները տատիկի անունն էին տվել: Ցավոք, նրան այդպես էլ չէր հաջողվում հիշել անգամ իր տատիկի դեմքը: Մորական կողմից էր, չէր էլ հասցրել թոթովել, երբ տատիկը հրաժեշտ էր տվել կյանքին՝ խաղաղության ու մենավոր լռության մեջ:

Սոնան մի գյուղից էր, որտեղ քիչ ընտանիքներ էին մնացել, բայց մնացածներն էլ չէին ցանկանում որևէ տեղ գնալ, հեռանալ: Միայն ուղարկում էին իրենց ամուսիններին ու արդեն երիտասարդացած երեխաներին՝ սովորելու և սովորելու համար գումար աշխատելու: Այն էլ միայն Երևան: Մի տեսակ ներքին վախ ունեին սահմանների հանդեպ, խուսափում էին անցնելուց: Լսել էին, տեսել միշտ, որ սահմանն անցած մարդկանցից գրեթե ոչ ոք չէր վերադառնում: Ուղարկում էին ու լցվում սպասումով՝ աչքերը ճամփին, օրերը հաշվելով, ապա ամիսները՝ սպասելով, որ կվերադառնան ու հայրենի օջախը, գյուղը նորից կլցնեն, կշենացնեն:

Նրանց մեջ խոսում էր դեռ երբեմնի հարուստ ու զարգացած քաղաքային կյանքով ապրած մարդկանց գենը. գյուղը հիմնադրել էր Խարբերդից մազապուրծ եղած մի քանի ընտանիք, որոնք համարվում էին քաղաքի էլիտան՝ մեծահարուստները:

Դժվար է թեկուզ հուշերով, բայց շարունակել ապրել քաղաքում, իսկ իրականում տեսնել լեռներ ու դաշտեր, կռիվ տալ հողի հետ, անասուն քշել դեպի լեռներ, իսկ մտովի՝ խանութում հաշվապահություն անել կամ երեկոյան զուգվել-զարդարվել թատրոն գնալու համար:

Նաև հակառակը պետք է լինի. բաց հորիզոններին մանկուց հայացքը հառած, լեռների մաքուր ու ազնիվ օդը շնչած, արևից դեմքը կարմրեցրած, փարախի, գոմի կողքին ապրած մարդու համար պետք է որ դժվար լինի ապրել կողք կողքի, դրկից մարդկանց հետ, որոնք երբեմն համեմատելի են ում հետ ասես, շնչել աղտոտված ու կեղծավոր ժպիտներով, խոսքերով լցված օդ, հայացքը կոտրել նորակառույց, անպատմություն ու ամեն քայլափոխի վեր հառնող նորակառույց շենքերի պատուհանների հայելային արտացոլանքներում:

Իսկ նրանք, ում մոտ դա ստացվում է, փորձում են քաղաքը հարմարեցնել իրենց ու այն վերածել․․․

 

Ինչևէ․․․

Սոնան դպրոցն ավարտել էր գերազանցությամբ ու միակ ավարտական դասարանի այն տասներկու աշակերտներից մեկն էր, որոնց մեծամասնությունը աղջիկներ էին: Ոսկե մեդալը ստանալու համար տանը գումար չունեին, իսկ քաղաքում՝ բարեկամներ:

Ստիպված էր վարձով ապրել ուրիշի տանը, անգամ ուրիշի հետ․․․

 

Նվարդը Սոնային ուղարկել էր երրորդ հարկ:

Մուտքի երրորդ հարկում տեղավորվել էր շտապ օգնության աշխատակցուհի մի տիկին, ում որտեղից լինելն այդպես էլ անհայտ մնաց: Անհայտ էին նաև նրա հերթափոխի ժամերը: Հայտնի էր միայն այն, որ երբ ինչ-որ մեկը վատ էր զգում ու փորձում էր նրա օգնությանը դիմել, նա տանը չէր լինում:

Մոլորված ու վախեցած Սոնան շտապ քայլերով իջել էր այնտեղ, բայց մեր բժշկուհու դուռը կրկին փակ էր. բազմաթիվ ձայնարկումներին ու զարկերին արձագանքող չկար․․․

 

***

Իր առանձնահատկությամբ աչքի էր ընկնում չորրորդ հարկը, ուր բնակվում էր արցախյան ազատամարտի հերոս, կուսակցական մի հայասեր, հայրենասեր, ում կողքով անհնար էր աննկատ անցնել: Ամեն բարևից հետո անպայման ստանում էիր հիշեցում այն մասին, որ մենք հին ազգ ենք՝ արիական ծագմամբ ու վեհ գաղափարներ կրող:

Ընդհանրապես՝ այդ օրերին հայրենասիրությունից խոսում էին գրեթե բոլորը, իսկ գործնականում շատ քչերն էին խոսքը կյանքի կոչում: Սակայն այս դեպքում երկուսն էլ համընկել էին:

Այդ օրն էլ նրա կողքով չկարողացավ աննկատ անցնել Սոնան:

- Բարև՛, աղջի՛կ ջան:

- Բարև՛ Ձեզ,- արագ հնչեց պատասխանը:

- Որտեղի՞ց ես: Քանի անգամ է արդեն՝ առավոտյան տեսնում եմ քեզ շքամուտքից դուրս գալիս, հավանաբար, ուսանող ես:

- Այո՛, բայց ներող եղեք, ես շտապում եմ, մի ուրիշ անգամ կզրուցենք, Նվարդ տատն իրեն լավ չի զգում:

- Ո՞նց թե, ա՛յ բալա․․․ պետք չի խառնվել, հիմա շտապօգնություն կկանչենք, դու հանգիստ գնա տուն, նստի՛ր նրա կողքին:

Եվ իրոք, չանցած քսան րոպե, ինչն, ի դեպ, զարմանալի արագություն էր, բակ մտավ շտապ օգնության մեքենան: Բժիշկների խումբն արագ մտավ բարձրացավ հինգերորդ հարկ: Նրանց մեջ էր, այսինքն՝ գլխավորն էր, երրորդ հարկի հարևանուհին՝ բժշկուհի տիկինը․․․

 

 

Սա էր մեր իրականությունը, մեզ շրջապատող աշխարհը, որի հետ հարաբերվում էինք ամեն օր:

Հիմա հանդիպում ենք ամեն օր, բայց չենք նկատում իրար. փոխվել է իրականի մասին մեր պատկերացումը, առավել ևս՝ ընկալումը. փակվում ենք ինքներս մեր ներսում, փորձում ենք ոչ ոքի չնկատել ու ապրել՝ ամեն մեկս մեր առօրյա հոգսերով ու այլ տեղերում գտած կյանքով:

Ընդամենը բարևում ենք ու անցնում:

 

Մտնում ենք շքամուտք, արագ հասնում վերելակին, ընթացքում գրպանից հանում բանալիների խուրձն ու մի ակնթարթ անց հայտնվում մեր բնակարաններում:

Բարևում ենք տնեցիներին ու անցնում: Նորից փակվում ենք մեր աշխարհներում՝ այս անգամ ավելի փոքր, առավել նեղ, առավել ոչ իրական ու վաղանցիկ:

 

Այդ օրերի համար անսովոր՝ ներամփոփ էր մեկը, որն ապրում էր վեցերորդ հարկում, մի տղա, որը դարձել էր իսկական պատուհաս խեղճ մոր համար: Նա միշտ շենք էր մտնում հետնամուտքից, որպեսզի քիչ նկատելի լիներ հարևաններին: Արագ, լայն քայլերով երկուական աստիճան բարձրանալով՝ փորձում էր վայրկյան առաջ հայտնվել տանը:

Գող էր, գողացող:

Ասում են՝ կարիքն է ստիպում մարդուն գողանալ, բայց այդ սկզբնական կարիքը նրա համար ժամանակի ընթացքում սովորության ուժ էր ձեռք բերել:

Սկզբում կտրել էր բակի ամենահին ու ամենաբարձր բարդին, որ հենց իրենց հարկին էր հասնում, ապա սկսել էր գողանալ աստիճանավանդակի հենարանների փայտերը: Ոչ ոք ոչինչ չէր ասել, չէր նախատել. դե՛, պետք էր, կարիքը կար՝ ցուրտ էր, պետք էր տաքանալ ինչ-որ կերպ: Հետո հայտնի է դառնում, որ մոտակա հանրախանութից հարսի շոր է գողացել: Ա՛յ, դրա կարիքը հաստատ չուներ. գոնե աղջիկ փախցրած լիներ, հետո նոր՝ հարսի շորը: Ինչևէ, այդ ժամանակները եղան նրա հետագա ճակատագրի սկիզբը կամ հետագա ազատ կյանքի վերջը:

 

***

Նվարդի վիճակը դարձել էր կայուն, բայց վատ առումով: Ոչ մի դրական փոփոխության նշան չէր նկատվում:

Հարևանները գրեթե ամեն օր իրենց պարտքն էին համարում հերթով այցելել նրան ու հարցնել, իմանալ որպիսությունը: Յուրահատուկ արարողակարգային գործընթացի պես մի բան էր դարձել այդ հոգատարության դրսևորումը, որից երբեմն հոգնում էր նա: Դա առավել ակնհայտ էր, երբ սենյակում մենակ էր մնում. շրջվում էր կողքի, հայացքը՝ դեպի պատը: Այցելողների մեջ էր նաև յոթերորդ հարկում բնակվող մուտքի թերևս միակ մարդը, որն օտար լեզու գիտեր: Մի կին, որ օտար էր մնացածի համար՝ իր նիստուկացով, խոսելաոճով, բայց, միևնույն է, լծակների, կապերի շնորհիվ օգտակար էր լինում բնակիչներին, չէր առանձնացնում իրեն մնացածից:

Այն ժամանակներում բոլորին խորթ, անհասկանալի էր թվում այն, որ նրա տուն էին բարձրանում տարբեր երիտասարդներ, այն էլ մի քանի ժամով, իրար փոխելով:

Չար լեզուները փսփսում էին, թե հերթական սիրեկանն է այս մեկը, այն մյուսը: Հետագայում դժվարությամբ, բայց ընդունեցին այն փաստը, որ այդ երիտասարդներն ընդամենը ընդունելության քննությունների համար պարապողներ էին:

 

Ընդհանուր առմամբ շքամուտքում կյանքը խաղաղ ու միասնական էր ընթանում: Այդ օրերի միասնականությունն ամենացայտուն կեպով դրսևորվում էր առավելապես երբ մեկն ու մեկը հեռուստացույց էր ունենում, որն աշխատում էր մարտկոցով, իսկ տանը կար վառարան ու վառելիք: Հավաքվում էին իրար գլխի, իրար կողքի ու հաղթահարում դժվար, հոգսաշատ առօրյան: Եվ ոչ ոք չէր մտածում իր նեղ, փոքր աշխարհի մասին: Աշխարհն այն ժամանակ մեծ էր. տեղավորվում էին բոլորը՝ և՛ ունևորները, և՛ չունևորները: Այն ժամանակ չկային շքամուտքերում ապրող անշուք մարդիկ: Անշուք, անլույս մուտքերը շքեղացնում, լուսավորում էին բնակիչները՝ իրենց ներսի լույսով ու միասնականությամբ: Այդ խաղաղությունը երբեմն խախտվում էր ութերորդ հարկից. այդ հարկի բնակարաններից մեկում ապրում էր շքամուտքի միակ շունը․․․

Նրան բաժին էին ընկել միշտ դժգոհ, երբեմն հիստերիայի հասնող տերեր, որոնք փորձում էին ջանք չխնայել, որ մնացած բոլորն ապրեն այնպես, ինչպես իրենք են ցանկանում՝ չաղմկեն, ձայներ չհանեն, չնվագեն որևէ երաժշտական գործիք: Բայց օրվա մեջ տասնյակ անգամ՝ մանավանդ գիշերը, լսվում էր շան ձայնը՝ հաչոցը: Այդ ամենով հանդերձ՝ կար մի երևույթ, որի դեմ նրանք անզոր էին: Օրվա մեջ մեկ անգամ՝ երեկոյան, մուտքով մեկ աղմուկ էր բարձրանում, որին գումարվում ու ձայնի աստիճանը բազմապատկում էին հարևան մուտքերի ու շենքերի բնակիչների գոչյունները:

«Լույսերն էին տալիս»․․․

Լուռ էին մնում միայն Նվարդ տատն ու Սոնան, որ քայլը հեռու չէր դնում անկողնում պառկած կնոջից. ժամանակ առ ժամանակ փոխում էր ոտքերի տակ դրված շշի գոլացած ջուրն ու ուղղում վերմակը՝ հոգատարությամբ ծածկելով Նվարդի կորացած թիկունքը:

 

***

Կան օրեր, որ սկսվում են վատ լուրով, վատ տրամադրությամբ, վատ մարդկանցով: Կան նաև օրեր, որոնք սկսվում են հրաժեշտով: Հրաժեշտների տարբերությունն այն է, որ լինում են ժամանակավոր ու վերջին՝ հավերժական:

Հրաժեշտներ կան, որ լուռ են, հրաժեշտներ էլ կան՝ գրկախառնումով: Երկու դեպքում էլ գրկում ես հիշողություններդ: Հրաժեշտ կա՝ ակամայից է ստացվում, հրաժեշտ էլ կա՝ անՀրաժեշտ է:

Երբեմն էլ այնպես արագ ու անսպասելի են լինում հեռացումները, որ չես հասցնում անգամ հրաժեշտ տալ: Բայց հաճախ էլ հրաժեշտն ու հեռացումը միաժամանակ են լինում, բայց չսպասված ու ոչ ցանկալի: Այդպես է լինում, երբ մարդիկ ստիպված են լքում իրենց հայրենիքը, հայրենի քաղաքը՝ հարկադրաբար, բռնի ուժով:

Իններորդ հարկում ապաստանել էր մի կին՝ մազապուրծ ճակատագրի հեգնանքով մեզ հարևան պետության ջարդերից. բաքվեցի էր․․․

Իր կոլորիտով, ռուսերենաշաղախ հայերենով ու կյանքի հանդեպ կոնկրետ ու հստակ մոտեցումներով կին էր, որ, թվում է, երբեք չէր կոտրվի: Դժվարությունները, ջարդերի վախն ու գաղթը միայն կոփել ու սառնասիրտ էին դարձրել նրան: Դրան զուգահեռ՝ ժամանակ առ ժամանակ դառնում էր երազկոտ, ռոմանտիկ ու նրբահոգի: Ժամերով կարող էր կանգնել պատշգամբում ու հայացքը հառել դեպի հեռուները: Կարոտը նրան ճնշում էր, իսկ հեռավորությունն ու բաժանումը ուժ էին տալիս ձգտումների համար: Նա այդպես էլ չդարձավ երևանցի ու որոշ ժամանակ անց նորից գաղթեց, այս անգամ ուրիշ երկիր:

 

․․․Ամառ էր, անձրևները քաշվել գնացել էին այնտեղ, որտեղ արևները շատ էին, իսկ քաղաքը ճկվել էր ծխի, հեռացողների ու օտարների ծանրությունից: Քաղաքը հանձնում էին ինքնակամ: Հերթը հասել էր շենքի բնակիչներին: Հինգերորդ հարկի պատշգամբից հեռացողներին ուշադիր հետևում էին Նվարդ տատն ու Սոնան, իսկ նրանց կողքին կախված էր եռագույն լաթի քրքրված և անգունացած կտորը:

- Նվա՛րդ տատ, ես էլ եմ ուզում հեռանալ:

- Դո՞ւ ուր:

- Ես՝ այնտեղ, որտեղ կատարած սխալների համար արդարացում չեն փնտրում, նորից կամ սկզբից չեն սկսում, այլ պարզապես ապրում են՝ մեր գյուղ: Ուզում եմ վերադառնալ այն աշխարհ, որտեղ ապրում են ամեն վայրկյանը՝ ցերեկն աշխատելով, գիշերը՝ երազելով: Ցերեկը երազելուց հոգնել եմ:

- Չգիտես ինչու, բայց միշտ էդպես է. երբ թվում է, թե ամեն ինչ լավ է, վրա է հասնում անսպասելին: Տե՛ս, այս մարդիկ հաղթահարեցին դժվարին օրեր ու տարիներ, եղան միասնական, իսկ հիմա, երբ կարծես դեպի լավն է գնում կյանքը, նրանք միասնաբար հեռանում են:

- Երևի հոգնել են պայքարելուց:

- Պայքարից հոգնել կամ հրաժարվել նշանակում է պարտվել, իսկ պարտվողի հետ ոչ ոք հաշվի չի նստում,- կտրուկ վրա բերեց Նվարդը:

- Իսկ պայքարել դոնկիխոտաբար և ամեն օր սպանել երազանքներն ու սպառել ուժերը հանուն ինչի՞:

- Երկրի, ապագայի, հանուն ազատության:

- Ա՜խր, Նվա՛րդ տատ․․․ Ե՛կ դրոշդ փոխենք. նորը գնեմ, թե չէ սա արդեն ամոթալի վիճակում է:

- Ամոթալի․․․ Երանի՜ ամոթալի լիներ միայն դրոշի գունաթափ լինելը: Չէ՛, պետք չէ. այս նոր հաստատված դրոշն իմ սրտով չէ, դրա վրա արյան գույն չկա:

Սոնան բռնեց Նվարդի ձեռքից, ու ներս անցան:

- Ուզում եմ խոսքդ, խորհուրդդ լսել հեռանալուցս առաջ: Որքան էլ հստակ է հեռացմանս որոշումը, մեկ է, բաժանումն ինձ համար դժվար է:

- Դժվար է, հասկանում եմ: Վարժվելուց էլ ավելի դժվար է հետ վարժվելը: Ամեն իրականություն ունի իր լավ ու վատ կողմերը, որով կուլ է տալիս մարդուն: Փորձի՛ր հետ չնայել ու թող այն ամենն, ինչ քեզ լավ է թվացել, կարծել ես լավ ու հոգուդ առավել հարազատ, որովհետև դու, աղջի՛կս, հոգիդ թողել ես այնտեղ, որտեղից եկել ես: Այստեղ տեսել են այն, ինչը ցույց ես տվել, իսկ հոգի՞դ: Քանի՞ հոգու ես հոգիդ բացել:

Տիրեց մռայլ ու տխուր լռություն:

- Մի հոգու, Նվա՛րդ տատ, քեզ չհաշված:

- Սիրե՞ց հոգիդ այդ մեկը, փորձե՞ց նայել ավելի խորը՝ աչքերիցդ ներս և ոչ թե՝ հագուստներիցդ:

Ոչինչ այլևս չտիրեց: Սոնան վայրկյան առաջ ցանկանում էր լքել այս քաղաքը: Ուզում էր հեռանալ, բայց իր հետ տանելու էր այդ ընթացքում կուտակած բոլոր հիշողությունները: Եվ այն հիմար միտքը, որ թեկուզ վատ պահերը ժամանակի ընթացքում հիշվում են ծիծաղով, այս դեպքում չէր գործի: Վատը մնում է վատ՝ իր թողած ազդեցություններով, պարզապես հիշում ենք սառնասրտորեն ու ժամանակի բթացման ֆիլտրերի միջով անցնելուց առաջացած ափսոսանքով:

- Կկարոտեմ քեզ, Նվա՛րդ տատ․․․

- Ինձ պետք չէ կարոտել, ես դեռ կամ,- ասաց տատը մեղմ ժպիտով: Մենակ թե հենց հիշես ու ցանկանաս, ե՛կ, իմ դուռը բաց է միշտ: Եթե արժանի կհամարես, կարոտիր ինձ, երբ ես այլևս չեմ լինի:

- Էդպիսի բաներ մի ասա․․․

- Գնա՛, բալի՜կս, Աստված քեզ հետ, ամեն ինչ լավ է լինելու․․․

Սոնան դանդաղ, հուզմունքով մոտեցավ Նվարդ տատին ու առանց խոսք ասելու փաթաթվեց. «Նորից այս մաքուր ու գրավիչ բուրմունքը․․․ Երանի տատիկիս տեսած լինեի ու մի անգամ գոնե փարվեի, գոնե ոտքերին»,- ու փորձեց ավելի ամուր գրկել:

- Մնա՛ս բարով, տա՜տ․․․

- Գնա՛ս բարով, Սոնա ջա՜ն․․․

Սոնան վերցրեց ճամպրուկն ու շարժվեց դեպի դուռը:

- Սպասի՛ր, սպասի՜ր, Սոնա՛,- հազիվ հասնելով վերելակին՝ վրա բերեց Նվարդը,- ծերությունը լավ բան չէ. քիչ էր մնում մոռանայի: Վերցրո՛ւ սա. գնալուց առաջ խնդրեց, որ քեզ փոխանցեմ այս ծրարը:

- Իսկ որտե՞ղ է:

- Կարծում եմ՝ հեռացողների մեջ:

Սոնան նայեց ծրարին: Ոչ մի մակագրություն, ոչ մի անուն չկար: Զգուշորեն բացեց այն ու մտափոխվեց, աստիճաններով իջավ՝ հայացքը չկտրելով թղթերից.

Ամեն անգամ, ամեն պատրվակով դուրս եմ գալիս շքամուտքում ծխելու, բայց միայն խավար է, փայլող աչքերդ այլևս վախեցած չեն նայում ինձ:

Ականջներս լուռ են, ձայնդ չի հնչում այնտեղ, շքամուտքն էլ դատարկ է:

Դու չկաս, սկզբում տեսնում էի քեզ. չգիտեմ՝ հոգի՞դ էր պոկվում ու գալիս մարմնիցդ, երբ քնած էիր, իմ պատկերացո՞ւմն էր, թե՞ աչքերիս խաբկանքը, բայց դու կայիր: Ճիշտ է, չէի կարող դիպչել, բայց գոնե աչքերս հագենում էին, սիրտս՝ հովանում: Հետո կամաց-կամաց անհետացար:

Վաղուց արդեն երազներումս քեզ չեմ տեսնում:

Անգամ այնտեղից ես հեռացել:

Ուզում եմ երազել քեզ, բայց միայն հիշում եմ՝ ցերեկը:

Որքան շատ եմ խոսում քո մասին ինքս ինձ հետ, և որքան քիչ՝ քեզ հետ:

Ամենուր ես ․․․

Թվում է՝ լքել ես, սակայն հերիք է՝ մի պահ սթափվեմ, որ հասկանամ՝ ես եմ հեռանում քեզնից․․․

Երբ ծանոթացանք, քեզ առաջին անգամ տեսա, վախեցա. մթության մեջ էիր, բայց աչքերդ փայլում էին:

Միայն աչքերդ․․․

Շուրջս մութ էր, իմ դիմաց միայն դու էիր: Ես մեղավոր չեմ, որ, ինչպես հարկն է, չէին սպասարկում մեր մուտքը՝ անլույս էր, իմ գիշերների միա՛կ լույս․․․

Մեղավոր չեմ, որ քո խելքին փչել էր գիշերվա կեսին դուրս գալ զբոսնելու, իսկ իմ մտքին՝ մաքուր օդին ծխել. սենյակս արդեն վաղուց ծխահարված էր, այլևս օդ չկար այնտեղ, իմ շո՜ւնչ, իմ մաքրությո՜ւն․․․

Այն ժամանակ ես խավարն ու խորհրդավոր մութն իրարից չէի տարբերում: Միայն հետո հասկացա, որ մթությունն էլ իր խորհուրդն ունի՝ կուլ չգնալ դրան:

Քեզ եմ ուզում տեսնել․․․

Ընդամենը մի ակնթարթ եմ խնդրում, որ խոնարհվեմ սիրուդ մաքրության առջև ու ձեռքդ համբուրեմ, ծնկներս ծալեմ, գլուխս հենեմ հոգնած ծնկներիդ և լուռ հառաչեմ:

Փարվեմ ոտքերիդ, աչքերս փակեմ ու լուռ հեկեկամ, ներում հայցեմ, հեռանամ:

Գիտեմ, բացականերս ջնջելու է ինչ-որ մեկը ու իր ներկան է դնելու: Գիտեմ, ամեն ինչ արդեն անցյալում է՝ բացի հիշողություններից:

Ընդամենը մի ակնթարթ եմ ուզում, որ փարվեմ հիշողություններին ու հեռանամ․․․

 

Ամռան ծխահոտ տապից պատսպարված մի զույգ համբուրվում էր միզահոտ գետնանցումներից մեկում, իսկ վերևում քաղաքից ոչ մի հոտ այլևս չէր գալիս. քաղաքից մարդու հոտ էլ չէր գալիս: Հինգերորդ հարկի պատշգամբից Սոնային հայացքով մինչև գետնանցում ճանապարհելուց հետո Նվարդը խոր շունչ քաշեց, շուրթերով հպվեց անգունացած եռագույնին ու ներս անցավ: Ննջասենյակում աչքերը մի պահ վեր բարձրացրեց, նայեց ամուսնու՝ պատից կախ դիմանկարին, ապա մոտեցավ մահճակալին, հողաթափերը հանեց ու պառկեց: Կրկին խոր շունչ քաշեց ու փակեց աչքերը․․․

Հեղինակ՝ © Դավիթ Սամվելյան