Հրայր Խաչատրյան «Պատերազմող գրականություն»

2020թ.-ի սեպտեմբերի 27-ը հայերի ինքնության վերաիմաստավորման և վերարժևորման նոր փուլ էր, իսկ ինչպե՞ս վավերագրել կամ պատմել պատերազմի մասին։ Ֆրանսիացի մեծ գրող Լուի-Ֆերդինանդ Սելինն իր «Ճամփորդություն գիշերից անդին» հայտնի վեպում ասում է՝ «բանտից ողջ են դուրս գալիս, պատերազմից հետ չեն գալիս, մնացածը բառեր են…»։ Կգտնե՞ք ավելի դիպուկ խոսք պատերազմի մասին, միգուցե… Արցախյան երկրորդ պատերազմը հայ ժամանակակից գրականության մեջ տեղ գտավ մի քանի ուշագրավ տեքստերով, սա մի տարածք է, որտեղ հայ գրողները փորձեցին ի մի բերել և հայ ընթերցողի դատին հանձնել այն իրականություն-պարտությունը, որին բախվել ենք և որին առերեսվելու ու դրա մասին խորհելու կարիք ունենք։ Պե՞տք է կարդալ հայ ժամանակակից գրողների պատերազմի մասին գրած իրենց տեքստերը, թե՞ վերադառնալ դասականներին, բացել «Սամվելը», «Վերք Հայաստանին», «Երկիրը Նաիրին», «Ողբը» և այնտեղ գտնել ներկա Հայաստանի ինքնության բանալիները կամ խնդիրները, որ պատմությունը միշտ սևագրում է մեր գլխին։

Այս ու՞մ դրոշներն են հրապարակում ծածանվում
Հաղթողի դրոշներն են
Այս ո՞ւմ դրոշներն են հրապարակում ծածանվում
Փրկիչների դրոշներն են
Այս ու՞մ դրոշներն են հրապարակում ծածանվում
Տերերի դրոշներն են
Այս ու՞մ դրոշներն են հրապարակում ծածանվում
Մեծ դրոշներ են, տղաս, մեծ դրոշներ։

Գրել պարտության պատմությունը՝ ահա թե ինչն է կարևոր․ բանաստեղծ Գեմաֆին Գասպարյանի տողերը հստակորեն ընդգծում են, որ դու պետք է հաշվի նստես քո հավաքական ֆիասկոյի հետ, բացես կոլեկտիվ ու անհատական ողբերգությունը և փորձես գտնել արատավոր կծիկը, որը տարիներ շարունակ մանել ես գիտակցորեն կամ անգիտակից մակարդակներում։ Իսկ ի՞նչ է մեզ պատմում արձակագիր Նորայր Սարգսյանի հերոսը՝ Պետրոսը, որ կամավորագրվել էր պատերազմի, էդ փնթի ձկնավաճառը, որ հետո դասալքվեց, արդյո՞ք մեր հանրության մի մասը չդասալքվեց իր հոգու խորքում Պետրոսի նման, ում երազանքը կարմիր մալբորոն էր, բայց վերջում դարձավ բախտագուշակ (Բա հո ձեր թայը չե՞նք, ապե՛ր, էթանք, մեր 18 տարեկան էրեխեքին հետ ղրգենք, էսի իրանց կռիվը չի, — հպարտորեն շպրտել էր Պետրոսը)։ Հեղինակը Պետրոսի օրինակով և այս տողերով տալիս է մեր հասարակության թունավոր մասկուլինության միֆը, որը մի պահ պայթում է կամ դիմակազերծվում, ժողովրդական լեզվով ասած՝ մասկեն տրաքումա, և մրգավաճառ Թովմասը, իմանալով Պետրոսի արկածների մասին, պատռում է նրա դիմակը։ (Ա՛յ ես քու՛ լավը, էդ քեզ հերոսի տե՞ղ ես դրել, այ չաթլախ, գիտես, թե չգիտե՞նք արկածներիդ մասին։ Ես էլ գիտեմ՝ դուխով տղա ես, հայրենասեր, ա՛յ բոսյակ, արա՛, ա՛յ բոմժ)։ Երկու մեջբերում մի ստեղծագործությունից, որտեղ երևում է մեր հասարակության պարտված բարոյականությունը, արժեզրկված միֆական հայրենասիրությունը։ Հայը մի տեսակ շատ է սիրում միֆը, սկզբից թեթև հնարում է, մի երկու հոգու պատմում, հետո էդ մի երկու հոգին ասում են՝ սա բացարձակ ճշմարտություն է, ու փաթաթում ժողովրդի վզին, իսկ ժողովուրդն ի՞նչ, նա ուզում է, որ իրեն փրկեն, խնամեն, լավ բաներ պատմեն, իսկ պատերազմը շրջանցի, չլսի տղերքի, աղջիկների ցավի ճիչերը, չտեսնի կտրած ոտքերի, փշրված երազանքների թևերը։ Արձակագիր Արամ Ավետիսի վերջին գրքի վերնագիրը խորհրդանշական է՝ «Ամպուտացված ամպեր», այսինքն՝ չիրականացված երազանքներ, որոնք մնացին պատերազմի դաշտում, տղերքի սրտում։ Մահն իր սին սիմֆոնիան է նվագում, և ներդաշնակության դաշնամուրը պատերազմի դաշտում վառվում է ու մարում՝ դառնալով մուր։ Մեկ այլ արձակագիր Համբարձում Համբարձումյանն իր «Դաջվածք» պատմվածքում իր հերոսին՝ Դավիթին, պատերազմի դաշտ է ճանապարհում հետևյալ խոսքերով՝ «Պատերազմ եք գնում, բարով գնացե՛ք…»։ Նշանավոր երգի խոսքերը հերոսին տանում են դեպի անմահացման կամ մահվան դուռը, իսկ իր սիրեցյալ Ազնիվը փորձում էր դիահերձարանում համոզվել, որ մեռած զինվորների ուսերին Խուստուփի դաջվածք չկա, որովհետև եթե գտներ… Այս գեղարվեստական տեքստերը փորձում են վերլուծել կոլեկտիվ տրավման տարբեր դիտանկյուններից. Պետրոսի դասալիք կերպարը, անանուն մեռած զինվորների երազանքները, որոնք իրենց արյունով ներկել են Սև Այգին՝ Ղարաբաղը, Ազնիվի հուսահատ մտորումները, այստեղ մենք ենք՝ մեր կրած ամոթը և պարտությունը, որը դեռ պետք է էլի ռեֆլեքսավորել, հասնել մինչև խորքը և վերաձևավորել։ Հայ ժամանակակից գրականությունը ստանձնում է այն սիմվոլիկ տարածքի դերը, որտեղ գրողների միջոցով հանրությունն առերեսվում է ինքն իր հետ, սակայն հարց է, թե ո՞ր ռակուրսից, արդյո՞ք գրողը նույնպես այն քաղաքացին չէ, որ կրում է նույն բեռը՝ ուղղակի մի քիչ այլ ֆորմատով՝ բառերի մեջ, նախադասության տեսքով և վերահանձնում իր հասարակությանը կրած պարտության գեղարվեստական անատոմիան։ Բանաստեղծ Կարեն Անտաշյանն իր ձևով է արձագանքում պատերազմին՝ իր «Ներբողական. շարքային Մարտիրոսյանին» բանաստեղծության մեջ։

Շարքային Մարտիրոսյան, Մռդո, ախպերս
քո մահն արդարացնելու համար էպիկական
նախադեպեր կան
դեռ քո մշուշոտ նախնիների ձեռքով այս քարերին
ծեծված ու այս լռագրողների չեչոտ լեզուներին թույն լիզելու
մի դավադիր հաճույք
ու այս ցինիկ լրահոսում թսիկ սնոբներիս համար
հա՛ վար, հա՛ վար սքրոլ անելով քեզ ջնջելու
մոռանալու լռին դավադրություն կա։

Անտաշյանը շատ լավ զգում է մեր հասարակության խնդիրները, պաթոսային խնկարկումները և դատարկ, անգործ, աննպատակ փառաբանումը մի շարք հայրենակիցների, որոնք սովորել են բաժակ վերցնել և երգել, իսկ իրականում միշտ էլ լինելու են Շարքային Մարտիրոսյաններ և Պետրոսներ։

Արդի հայ գրականությունը պոեզիայի և արձակի մակարդակում կարողացավ խոսել պատերազմի մասին, կան այլ հեղինակներ, որոնք նույնպես արձանագրել են իրենց վեպերում, օրինակ՝ Լուսինե Հովհաննիսյանի «Երևա, երևա, Երևան)» վեպում կա մի հատված, որտեղ արտացոլվում է պատերազմի դառնությունը և անարգված լինելու զգացողությունը (Երևանը հաղթած ֆուտբոլիստների է դիմավորել, աշխարհի չեմպիոն գավաթակիր շախմատիստների, Շարլ Ազնավուրին, Հռոմի Պապին, բայց գերիների առաջին անգամ էր դիմավորում)։ Գրիգն իր «Friedensdorf» վեպում օգտագործում է պաշտոնական տվյալները՝ որպես գեղարվեստական հնարք՝ տեքստին հաղորդելով դոկումենտալ երանգ, շերտավորելով վեպը։ (Ապրիլի 6-ին՝ ժամը 18:30-ին, ղարաբաղա-ադրբեջանական հակամարտ զորքերի շփման գծի հյուսիս-արևելյան՝ Թալիշի ուղղությամբ տեղակայված մարտական հենակետում հակառակորդի ականանետային կրակից մահացու վիրավորում է ստացել ՊԲ պայմանագրային զինծառայող, 1974 թ. ծնված Ա. Կ. Գ.-ն)։

Հայ արդի գրականությունը, խոսելով պատերազմի մասին, ևս տրանսֆորմացման փուլի մեջ է՝ լեզվի կիրառման, բովանդակություն կառուցելու, նոր արտահայտչամիջոցներ գտնելու համատեքստում։ Պետք է գրողը խոսի, պատմի սուբյեկտիվորեն եղելությունը և դրանից ծնվի գրողի և ընթերցողի միջև դիալոգ, որի արդյունքում տեքստային ուղերձները հասարակությանը տալիս են նոր ուղենիշներ՝ վերափոխելու այն։

Օգտագործված գրականության ցանկ

1. Պարտության պատմություն։ Պոեզիա / Գ. Գասպարյան. — Եր.։ Գրանիշ, 2024. — 120 էջ։
2. Հանրապետություններից երրորդը։ Վեպ / Նորայր Սարգսյան. — Եր.։ Անտարես, 2024. — 120 էջ։
3. Բուդը։ Պատմվածքներ / Հ. Համբարձումյան. — Երևան։ Անտարես, 2024. — 132 էջ։
4. Ամպուտացված ամպեր։ Վեպ / Ա. Ավետիս. — Եր.։ Ակտուալ Արվեստ, 2022. — 220 էջ։
5. Դզոն։ Բանաստեղծություններ / Կ. Անտաշյան. — Եր.։ Գրանիշ, 2023. — 176 էջ։
6. Երևա, երևա, Երևան / Լ. Հովհաննիսյան։ Խմբ.՝ Ա. Սարգսյան. — Եր.։ «Վերնատուն մեդիա» ՍՊԸ, 2022. — 224 է։

Հեղինակ՝ © Հրայր Խաչատրյան