Գաբրիել Գարսիա Մարկես «Երեք լուսնոտ և դառնությունը նրանց»

Եվ ահա, կինն իր վերադարձը գտավ և հիմա նա տանն է, տան հեռավոր անկյունում, և նրան լքել են: Մինչ մենք բերում էինք նրա իրերը, անտառի ոգով ներծծված հագուստներն ու անքաշ, վատ եղանակին հագնելու համար նախատեսված կոշիկները, ինչ-որ մեկը նախապես ասել էր, որ նա չի հարմարվի դանդաղընթաց, համ ու հոտից զուրկ կյանքին, ուր ամենագրավիչը սոսկ մենությունն է, և կարծրաքար հիշեցնող այդ մենությունն, անշուշտ, կծանրանար կնոջ ուսերին: Ինչ-որ մեկն ասաց սա, իսկ մենք հետագայում միայն մտաբերեցինք այդ խոսքերը, երբ ժամանակը սկսեց հոսել: Հավանաբար, մենք պարզապես չհավատացինք նախապես ասվածին: Բայց հիմա, տեսնելով, թե նա ինչպես էր նստել տան հեռավոր անկյունում, թե մատն ինչպես էր սեղմել շուրթերին՝ զարմանքախառն հայացքներ նետելով, մենք հասկացանք թերևս, որ կինն էլ իր մանկությունն ուներ երբևէ, որ նա ևս ճանաչել է ոչ հարատև թարմությունն անձրևի, և արևոտ օրերին, որքան էլ սա զարմանալի թվա, նրանից ևս երկարել է ստվերը սեփական: Այս ամենին մենք հավատացինք հենց նույն երեկոյան՝ համանման այլ ճշմարտություններ բացահայտելով: Հավատացինք՝ հանկարծ հասկանալով, որ ահազդեցիկ է կնոջ միաձուլումը ցածրագույն աշխարհի հետ, և, չնայած դրան, նա մարդացել է կատարելապես: Մենք սա հասկացանք, երբ կինն արտաբերում էր տագնապալից ճիչեր. կարծես ինչ-որ ապակե բան էր փշրվել էության խորքում։ Նա մեզ էր կանչում, յուրաքանչյուրիս՝ իր անունով, կանչում էր արցունքների միջից, և շարունակվեց սա այնքան, մինչև որ հավաքվեցինք նրա շուրջն ու նստեցինք: Մենք սկսեցինք երգել՝ ծափ զարկելով, կարծես ժխորն այս կարող էր սոսնձել փշուրներն ապակու: Սոսկ հիմա, սոսկ այսժամ մենք հավատացինք, որ կինն էլ մանկություն ուներ երբևէ: Ըստ էության, շատ ուշագրավ մի բան բացահայտվեց կնոջ ճիչերի շնորհիվ: Ծառն ու խորնիխոր գետը հառնեցին հիշողությունից, երբ բարձրացավ կինն ու չծածկեց երեսը գոգնոցով, չսրբեց քիթը, այլ՝ քիչ առաջ թեքվելով և դեռ արցունքների մեջ՝ ասաց.

- Երբեք այլևս ես չեմ ժպտալու:

Մենք ներքնաբակ դուրս եկանք լռելյայն, երեքս՝ մի մարդու պես, գուցե՝ հենց այն պատճառով, որ պարտվում էինք միևնույն մտքերից: Գուցե՝ մտքեր այն մասին, որ տան մեջ լույս վառելն ավելորդ կարող էր լինել: Ամենայն հավանականությամբ, նա ցանկանում էր ներամփոփվել մենության մեջ, ցանկանում էր նստել մութ անկյունում և մի վերջին անգամ հյուսել մազերը, իսկ սա, թերևս, նախորդ կյանքից մնացած միակն էր, որ չէր փլուզվել նրա էության խորքում և վերապրել էր այն բանից հետո, երբ կինը գիշատիչ դարձավ: Մենք նստեցինք ներքնաբակում, որպեսզի խորհրդածենք կնոջ մասին, և շրջապատել էր մեզ միջատների ամպը: Նախկինում էլ այսպես էինք վարվում: Կարելի է ասել, մենք այդպես էինք վարվում ամեն օր՝ ողջ կյանքի ընթացքում:

Այնինչ այդ գիշերը էապես տարբերվում էր նախորդներից: Կինն ասաց, որ երբեք այլևս չի ժպտալու, իսկ մենք՝ նրան քաջ ճանաչողներս, հավատացինք, որ մղձավանջային երազն իրականություն կդառնա: Նստել էինք եռանկյունաձև ու պատկերացնում էինք կնոջ ներկայությունը եռանկյունու կենտրոնում, և վերացական ինչ-որ մի բան էր թվում կինը, հենց նա՝ ով մինչև իսկ չէր կարողանում լսել, թե ինչպես են հոսում ժամերն անքանակ ու թե ժամերն ինչպես են չափում վայրկյանների հատու ռիթմը, որ քայքայել էր նրան՝ նեխուկ դարձնելով:

«Եթե նրան մահ ցանկանալու քաջությունն ունենայինք»,- մտածեցինք միաժամանակ: Բայց մենք իսկապես սիրում էինք նրա անկերպար ու սառցակալող հոգին, որն իր խեղճությամբ կարծես մեր ծածուկ արատներն էր միավորում:

Մենք հասակ էինք առել վաղուց, շատ տարիներ առաջ: Կինը, սակայն, մեզանից էլ մեծ էր: Եվ նա կարող էր մեզ հետ լինել այս գիշերվա ընթացքում, կարող էր լինել ջլապինդ որդիներով շրջապատված ու աստղերի երակազարկը կարող էր լսել: Եթե ամուսնանար բարեվարք պարոնի հետ՝ արժանավոր այրամարդու ընկերուհին դառնալով, կարող էր հարգարժան սենյորա կոչվել: Բայց նա նախկինում ապրում էր սոսկ միաչափ հարթության մեջ՝ ուղիղ գծի պես, և այդպես ապրում էր գուցե այն պատճառով, որ իր արատներն ու բարեգործությունները  հնարավոր չէր տեսնել իր կիսադեմին: Այս ճշմարտությունը մենք գտանք սրանից տարիներ առաջ: Առավոտ էր, և հենց նոր էինք կտրվել անկողնուց և չզարմացանք բնավ՝ տեսնելով նրա բացարձակ անշարժ մարմինը, որ ձգվել էր ներքնաբակում, իսկ կինը ուտում էր հող: Դեռ այն ժամանակ կինը ժպտաց մեզ՝ մեր մուտքը տեսնելով: Նա չոր կավահողին էր ընկել երկրորդ հարկի պատուհանից և մնացել էր հենց այդպես՝ անթեք ու կարծր, և ցեխի մեջ՝ դեմքն ի վար: Հետագայում մենք հանգեցինք այլ բացահայտման. միակը, որ անփոփոխ պահպանվել էր կնոջ էության խորքում՝ երկյուղն էր տարածության հանդեպ և բնական վախը՝ դատարկության առջև: Ուսերից վերցնելով, մենք բարձրացրինք նրան: Բայց նա չէր փայտացել, թեև այդպիսին էր տպավորությունը նախապես: Ընդհակառակը. նա փափուկ-դյուրաթեք էր, ինչպես որ լինում է դեռ տաք դիակների դեպքում: Երբ մենք շրջեցինք նրան դեմքով դեպի արևը (իսկ սա հայելու առջև կանգնեցնելու պես էր) աչքերը լայնորեն բաց էին, շուրթերը՝ հողաթաթախ: Ամենայն հավանականությամբ, նա դեռ նախապես գիտեր թաղվելու համը, որ հողն էր թողել շուրթերին: Նա զննեց մեզ անսեռ, կիսակենդան հայացքով, որից տպավորություն ունեցանք, թե կինը չկա թերևս: Ձեռքերիս վրա էր նրա մարմինը: Հետո ինչ-որ մեկն ասաց, թե նա մահացել է՝ թողնելով իր պաղ, անխռով ժպիտը: Նա հենց այդպես էր ժպտում՝ տան մեջ գիշերն ի լույս ու աներազ թափառելիս: Կինն ասաց, որ չի հիշում, թե ինքն ինչպես է ներքնաբակ հասել, ասաց՝ որ տանջվել է անտանելի շոգից, որ լսել է միալար, ականջ ծակող ու զիլ ճռռոցը ծղրիդի, և թվացել է նրան, թե կփլուզի ծղրիդն իր սենյակի պատը: Ասաց՝ որ պառկել է՝ կիսդեմը ցեմենտապատ հատակին հպելով և կիրակնօրյա բոլոր աղոթքները մտաբերելու ցանկություն է ունեցել:

Այնինչ վստահ էինք, որ նա չէր կարղ հիշել աղոթքներից և ոչ մեկը, քանզի գիտեինք նաև, որ չուներ հասկացողություն ժամանակի մասին: Եվ ահա, կինն ասաց, որ ակամա քնել էր սենյակի պատը ներսից կանգուն պահելու պահին, հենց այն պահին, երբ ծղրիդը պատն էր հրում հակընդդեմ կողմից, ասաց, որ ինքը թաղված էր խոնիխոր քնի մեջ, երբ ինչ-որ մեկը վերցրեց ուսերից և հրելով հեռացրեց պատը և շրջեց իրեն՝ դեմքն արևին մոտեցնելով:

Հենց այդ գիշեր, ներքնաբակում նստած, մենք հասկացանք, որ նա երբեք այլևս չի ժպտա: Գուցե դառնացել էինք դեռ նախապես՝ ճանաչելով կնոջ անտարբեր լրջությունն ու անկյունում ապրելու թերևս քմահաճ, անբացատրելի սովորույթը: Բայց մենք ճշմարիտ դառնություն ճաշակեցինք այնժամ, և կամ՝ անցած այն օրվա մեջ, երբ առաջին անգամ տեսանք, թե կինն ինչպես էր քաշվել տան հեռավոր անկյունը: Եվ հիմա նա կրկին այնտեղ էր և լսում էինք նրա խոստովանությունն այն մասին, որ ինքը երբեք այլևս չի թափառելու՝ սենյակից սենյակ անցնելով:  Նախ՝ չհավատացինք նրան, քանզի բազմիցս և ամիսներ շարունակ տեսել էինք, թե ինչպես էր անցնում սենյակից սենյակ՝ օրվա բոլոր ժամերին, թե ինչպես էր քայլում՝ կոր ուսերի վրա գլուխը բարձր պահելով, երբեք ու ոչ մի տեղ չկանգնելով ու չհոգնելով երբեք: Մենք լսում էինք կնոջ հպանցիկ քայլերի շրշյունը գիշերվա ընթացքում, երբ անցնում էր նա զույգ մթության արանքով, և, պատահում էր, անկողնում պառկած՝ մտովի հետևում էինք նրա ընթացքին՝ ողջ տնով մեկ: Կինն ասաց մի անգամ, որ ծղրիդ է տեսել կլոր հայելու մեջ և որ ինքը ապակե մակերեսի խորքն է թափանցել՝ ծղրիդն այնտեղից վերցնելու համար: Մենք չհասկացանք, թե կինն ինչ ուներ մտքում, բայց և համոզվեցինք, որ թաց էր նրա հագուստն ու մարմնին էր կպչում, ասես՝ հենց նոր էր դուրս եկել արհեստական լճակից: Խելամիտ բացատրություն չգտնելով, մենք տունը միջատներից մաքրելու որոշում ընդունեցինք. այլևս պիտի վերանար պատճառը, որ տեսիլքներ էր հարուցում, իսկ կինը տանջվում էր տեսիլքներից: Մանրակրկիտ լվացինք պատերը, հրամայեցինք որ թփեր կտրեն ներքնաբակում, և տպավորությունն այնպիսին էր, թե անելով սա՝ մենք գիշերվա լռությունն ենք մաքրում աղտից: Այնինչ այլևս չէինք լսում կնոջ քայլքը, չէինք լսում պատմություններ ծղրիդի մասին, և այսպես շարունակվեց մինչ այն օրը, երբ վերջին անգամ կերակուր համտեսելով՝ կինը զննեց մեզ, նստեց ցեմենտապատ հատակին՝ հայացքը մեզանից չկտրելով ու ասաց. «Հետայսու այստե՛ղ եմ նստելու»: Եվ փշաքաղվեցինք մենք, քանզի տեսանք, թե նա ինչպես էր կերպարանափոխվում՝ հիշեցնելով ինչ-որ մի բան, որ մահվան դեմքն ուներ:

Ահա շատ ժամանակ անցավ, իսկ մենք չէինք զարմանում՝ նրան ցեմենտապատ հատակի վրա տեսնելիս: Եվ նստած էր կինը՝ կիսով չափ հյուսված հյուսքով, կարծես իր մենության խորքն էր թափանցել հյուսքը գործելիս, և մոլորվել էր այնտեղ՝ չնայած որ չէր տեղաշարժվել բնավ ու մեր տեսադաշտի մեջ եղել էր մշտապես: Ահա այսո՛վ հասկացանք, որ նա այլևս չի ժպտա երբեք: Նա հայտնեց այս ճշմարտությունը նույնքան ինքնավստահ, նույնքան համոզված, որքան որ ինքնավստահ ու համոզված էր այնժամ, երբ խոսում էր ցեմենտապատ հատակին նստելու ու երբեք այլևս չքայլելու մասին: Եվ հիմա մենք վստահ էինք, որ կանցնի ևս մի փոքր ժամանակ, և կինը կասի մեզ. «Ես այլևս չեմ տեսնելու», և, կամ՝ «Ես չեմ խոսելու այլևս»: Մենք հասկացանք, որ մարդկայինն էր խոսում կնոջ մեջ, և որ դա առավել քան բավարար էր սեփական կյանքն ինքնակամ հանգցնելու համար: Մենք հասկացանք, որ զգայարանները մարում են հերթով, մեկը մյուսի ետևից, հասկացանք, որ կյանքն այսպես կշարունակվի մինչ այն օրը, երբ նա պատին հենված կլինի և քնի մեջ կլինի. կարծես նինջն այս տրվելու էր կյանքում առաջին անգամ: Գուցե սա կլինի հետո, ոչ սակավ ժամանակ անց, բայց հիմա, երբ գիշերն էր կախվել տան վրա, մենք նստել էինք ներքնաբակում՝ անչափ ցանկանալով կնոջ զիլ ու անլռելի, կոտրվող ապակի հիշեցնող լացը, որ կհնչեր իբրև մխիթարություն և կարող էր ծնել պատրանքն առ այն, թե, ահա՛, տան մեջ երեխա է ծնվել (տղա կամ աղջիկ):

Մենք ուզում էինք հավատալ, որ կինը ծնվել էր կրկին։

Թարգմանությունը՝ © Սմբատ Բունիաթյանի