Լին Յութան «Չինացիների խելացիությունը»

Հեղինակ՝ Լին Յութան^[1]

Խելացիությունը դիտարկում են հիմարության հետ՝ համեմատության մեջ։ Ճըն Պանծիաոն^[2] ասում է. «Դժվար է հիմար լինել, խելացի լինել նույնպես դժվար է, սակայն խելացի լինելով հանդերձ հիմար ձևանալն առավել ևս դժվար է»։ Սրանք բացարձակապես խելացի խոսքեր են, որոնց մեջ ամփոփված է չինացիների կյանքի նուրբ փիլիսոփայությունը։ Ժողովրդական ասացվածքն ասում է. «Խելացիներին հենց խելացիությունն է կործանում», ինչը նույնանում է Ճըն Պանծիաոյի տողերին։ Չըն Մեյկոնն^[3] ասում է. «Միայն իր ունեցածից գոհ մարդն է խռմփացնելով քնում մինչև լույս, միայն պարապ մարդն է անհոգ ապրում մինչև ծերություն»։ Ուստի Չինաստանում խելացիությունն ու հիմարությունը միաձուլված են որպես մեկ ամբողջություն։ Հիմար ձևանալուց բացի խելացիությունից ուրիշ ոչ մի օգուտ չկա։

Այն, որ չինացիներն աշխարհի ամենախելացի ազգերից են, թերևս բազմաթիվ ապացույցների կարիք չունի։ Մածիան խաղը և «Ինը վիշապները» հնարողները կարող են կոչվել խելացի ազգ։ Փաստ է նաև այն, որ չինացի ուսանողները Եվրոպայի և Ամերիկայի համալսարաններում միշտ առաջին տեղերն են զբաղեցնում։ Ոմանք ասում են, թե սա բնական ընտրության արդյունք է, բայց ճիշտ չէ, քանի որ սովորելու համար արտասահման մեկնողները միշտ չէ, որ ամենատաղանդավորներն են. հաճախ դա պարզապես ընտանեկան կապերի հարց է։ Եթե համեմատենք չինացի բանվորին կամ գյուղացուն արևմուտքում ապրող ու նույն գործով զբաղվող մարդկանց հետ, նրանք ոչնչով չեն զիջում եվրոպացիներին։ Բայց սա այլ հարց է։

Չինացիների խելացիության մեջ կա մի բան, որն անհասանելի է Արևմուտքի համար և արժանի է ուշադրության. դա խելացիության օգտագործումն է խելացիության ճնշման մեջ։ Խելացիության և հիմարության միասնության տեսությունն անչափ հնարամիտ է։ Այն հանդիպում է միայն մեր երկրում և ոչ Արևմուտքում։ Այս «պաշտամունքը հիմարության հանդեպ» հենց դաոսական մտածողությունն է, որի ակունքները գալիս են Լաո Ծըից և Ճուան Ծըից^[4]։ Նրանք թերևս բոլոր ժամանակների ամենախելացի մարդիկ են, իսկ «Բնական ուղու ուսմունքն»^[5] իր հինգ հազար հիերոգլիֆներով աշխարհի առաջնակարգ փիլիսոփայությունն է։ Սակայն երբ խելացիությունը հասնում է այս մակարդակին, այն արդեն մոտենում է խորամանկության փիլիսոփայությանը. չլինել առաջինը աշխարհում, որպեսզի երբեք չտապալվել։ Երբ չինացու խելացիությունը հասնում է գագաթնակետին, նա սկսում է տեսնել խելացիության վնասները և նահանջում է դեպի «միամտություն»՝ սեփական անձը պաշտպանելու համար։ Եվ քանի որ նա չափազանց խելացի է ու ամեն ինչ կանխատեսում է, հասկանում է, որ «գործելու» և «չգործելու» միջև տարբերություն չկա. եթե գործելն անօգուտ է, ավելի լավ է ոչինչ չանել և պահպանել կյանքը։ Հենց այս պատճառով չինական քաղաքակրթությունը շարժումից անցավ անշարժության, այն դարձավ նահանջող, զգույշ, հաշտ և գոհ՝ վերածվելով մի քաղաքակրթության, որը կարևորում է տևականությունը և ոչ թե առաջընթացը, հաշտությունը և ոչ թե պատերազմը։

Այս տրամաբանությունն, իհարկե, ունի իր դրական կողմերը։ Աշխարհի էվոլյուցիայի մասին դժվար է դատողություններ անել։ Այս ողջ իրարանցումն ու աղմուկն ի վերջո ինչի՞ համար են։ Ինչու՞ մեկ քայլ հետ չգնալ, սովորել գոհանալ ունեցածով և գտնել սեփական հոգու խաղաղությունը։ Երբ այս գաղափարը ներթափանցում է հասարակ մարդկանց ուղեղ, զիջողականությունը դառնում է հասարակական առաքինություն։ «Եթե բախտ ունես, մինչև վերջ մի վայելիր, եթե իշխանություն ունես, մինչև վերջ մի շահագործիր» սկզբունքը նույնպես չափազանց նուրբ իմաստություն է։

Բայց ես վախենում եմ, որ չինացիները, թեև խելացի են և հմուտ են հիմար ձևանալու մեջ, ի վերջո կտուժեն հենց այդպիսի խելացիությունից։ Չինաստանի թուլությունը հենց չափից ավելի խելացիության արդյունքն է։ Աշխարհում ո՞վ է շահում՝ հիմա՞րը, խելացի՞ն, թե՞ նա, ով խելացի է, բայց հիմար է ձևանում։ Դժվար է ասել։ Ռեհեի պարտությունը (1933թ.-ին Ճապոնիան այն գրավեց Չինաստանից) հիմարության հետևանք էր։ Սակայն խելացի հիմարության տեսանկյունից՝ Ռեհեի կորուստն ի՞նչ նշանակություն ուներ․ վանահոր խոսքերով՝ «սպասիր մի քանի տարի և կտեսնես»։ Իսկ Ծինճոուից նահանջելը խելացիության սխալն էր։ Եթե սպիտակամորթները լինեին նույն վիճակում, նրանք, նույնիսկ իմանալով, որ ուժերն անհավասար են, կմտնեին մահու և կենաց պայքարի մեջ՝ նախընտրելով փշրվել թանկարժեք քարի պես, և ոչ թե մնալ ամբողջական՝ կրիայի պես։ «Փշրվել թանկարժեք քարի պես կամ մնալ ամբողջական՝ կրիայի պես» արտահայտությունը լիովին հիմարություն է։ Ճան Սյուելիանի^[6] նման իմաստուն մարդն այդպես չվարվեց։ Արդյո՞ք խելացիությունն է ճիշտ, թե՞ հիմարությունը, չինացինե՞րն են խելացի, թե՞ սպիտակամորթները, ես իրոք չեմ համարձակվում պատասխանել այս հարցին։

Ես միայն գիտեմ այն, որ չինացիները, հնարելով «խելացիությամբ հիմար ձևանալը», հաճախ իրենք են տուժում այդ գերագույն խելացիությունից։ Բոլորը չափից շատ են հաշվարկում սեփական շահն ու անվտանգությունը, ուստի դժվար է գտնել մի մարդու, որը պատրաստ կլինի քաջաբար ստանձնել գործը ու հիմար չձևանալ։ Այս պատճառով են պետական գործերը ձախողվում։ Երբ կարդում էի Ճու Սիի^[7] «Քաղաքական ինդոկտրինացիան», առանձնացրի հետևյալ հատվածը. «Այսօրվա պաշտոնյաները միայն մտածում են, թե ինչպես օրն անցկացնեն ու շրջանցեն գործերը։ Ամեն ինչ թողնում են վաղվան։ Եթե կարող են հանգիստ ապրել, ինչու՞ չապրեն։ Միմյանց հորդորում են խնդիրեր չստեղծել, այլ գործերի չխառնվել։ Ամեն ինչ թողնում են անորոշ ու խառնաշփոթ վիճակում, քանզի եթե փորձեն ամեն ինչ հստակեցնել, այլևս չեն կարողանա պաշտոնյա լինել։ Իսկ նրանք, ովքեր երիտասարդ ժամանակ համբավ ունեին և մի պահ ձախողվում են, սկսում են զղջալ, որ այդքան ինքնավստահ են եղել, և այդուհետ սկսում են «քառակուսին կլորացնել», հետևել սովորույթներին և համարել, որ տարիքի հետ ավելի իմաստուն են դարձել... Այսպիսի բարքերը սարսափելի են»։

Փաստորեն, դեռ Սուն դինաստիայի^[8] ժամանակներում կար այս հիվանդությունը։ «Քառակուսին կլորացնելը», մարդկանց չվիրավորելը, ճիշտն ու սխալը չզանազանելը և հոսանքին համընթաց լողալը գուցե լավ է անհատի համար, բայց հասարակության ու պետության համար խելացիությո՞ւն է դա, թե՞ հիմարություն։ Երբ Չինաստանում ավելանում է մի «լայն աշխարհայացքի տեր» մարդ, աշխարհում պակասում է մի աշխատող, երբ ավելանում է մի «խելացի» հայրենակից, երկիրը մի քայլով էլ է մոտենում թմբիրին։ Ողջ երկիրը խռմփացնելով քնում է մինչև լույս և անհոգ ապրում մինչև ծերություն։ Բոլորը դառնում են «բոլոր հնարքներից լավագույնը փախչելն է» սկզբունքի հետևորդներ, և չկա ոչ մի «սխալ հաշվարկող» հիմար։ Բոլորը կտրիճներ են, և չկա ոչ մի «զրկանք կրող» թույլ մարդ։ Արդյո՞ք սա պետության բախտավորությունն է։

Եվ չնայած նրան, որ չինացիները չափազանց խելացի են, վերջին հաշվով՝ «Խելացիներին հենց խելացիությունն է կործանելու»։ Որտեղի՞ց գտնեմ մի հիմար չինացու ու խոնարհվեմ նրա առաջ․․․