Շուշան Մարուքի | Կոստաս Տախցիսի «Երրորդ պլանը»

Հիշողության պոետիկայի, կանացի նարատիվի ներկայացման եվ բուրժուական մտածողության ծաղրը ժամանակակից հունական վեպում

Գրականության և հիշողության խաչմերուկում

Կոստաս Տախցիսի «Երրորդ պսակը» (Το Τρίτο Στεφάνι) ժամանակակից հունական արձակի այն եզակի գործերից է, որը միաժամանակ տեղավորվում է և՛ սոցիալական վեպի, և՛ մոդեռնիստական նարատիվի, և՛ ինքնակենսագրական հիշողության գեղարվեստական վերակառուցման շրջանակներում՝ չսահմանափակվելով դրանցից ոչ մեկով։ Վեպը, առաջին հայացքից ներկայացնելով երկու կանանց կյանքի պատմություն՝ իրականում կառուցում է մի բարդ նարատիվ համակարգ, որտեղ անհատական հիշողությունը վերածվում է պատմական գիտակցության, իսկ առօրեական խոսքը՝ գրական լեզվի վերափոխման միջոցի։

Տախցիսի այս ստեղծագործությունը չի ենթարկվում դասական ժանրային սահմանումներին․ այն միաժամանակ հակադրվում է ռեալիստական ավանդույթին և ներգրավվում է մոդեռնիստական փորձարարության մեջ՝ ստեղծելով մի յուրահատուկ հիբրիդ, որտեղ հիշողությունը, լեզուն և ինքնությունը մշտապես վերաձևավորվում են։

Տախցիսի գրական նախագիծը․ ինքնություն, լեզու և հակադրություն

Տախցիսի ստեղծագործական մոտեցումը պայմանավորված է ոչ միայն նրա գրական դիրքավորմամբ, այլև նրա կենսափորձով։ Նա հանդես է գալիս որպես հեղինակ, որը գիտակցաբար խախտում է հունական հասարակության հաստատված նորմերը՝ ինչպես իր անձնական կենսակերպով, այնպես էլ գրական լեզվով։

«Երրորդ պսակը» կարելի է դիտարկել որպես մի գրական նախագիծ, որի հիմքում ընկած են երեք առանցքային ուղղություններ․

• ինքնության ապամոնտաժում և վերակառուցում,
• լեզվի ժողովրդականացում և դեկոնստրուկցիա,
• հիշողության սուբյեկտիվացում։

Տախցիսը հրաժարվում է «բարձր» գրական լեզվից՝ նախընտրելով կենդանի խոսքը, որը կրում է սոցիալական և հոգեբանական շերտավորումներ։ Այս ընտրությունը ոչ միայն ոճական է, այլ նաև գաղափարական․ այն ենթադրում է գրականության դեմոկրատացում՝ դուրս բերելով այն էլիտար սահմաններից։

Նարատիվ կառուցվածք․ երկձայն պատմություն և հիշողության հոսք

Վեպի կառուցվածքը հիմնված է երկձայն պատումի վրա՝ Նինայի և Էկավիի ձայներով։ Սակայն այս երկձայնությունը չի գործում որպես հակադրություն, այլ՝ որպես փոխլրացում։

Տախցիսը խախտում է ժամանակային գծայնությունը․

• նարատիվը կառուցված է հիշողության տրամաբանությամբ,
• անցյալն ու ներկան մշտապես փոխներթափանցում են,
• ժամանակը ներկայացվում է որպես սուբյեկտիվ փորձառություն, ոչ թե օբյեկտիվ հաջորդականություն։

Կանացի նարատիվի ներկայացումը որպես գրական և գաղափարական ընտրություն

Տախցիսի ամենահամարձակ քայլերից մեկը կանացի ձայնի ընտրությունն է։ Սա միայն նարատիվի ներկայացման տեխնիկա չէ, այլ՝ խորապես գաղափարական որոշում։ Տղամարդ հեղինակն ընտրում է երկու կանանց՝ որպես պատմության կրողներ՝

• տեղափոխելով պատմական փորձառությունը «մեծ քաղաքականությունից» դեպի «փոքր կյանք»,
• կենտրոնացնելով ուշադրությունը ընտանեկան, սոցիալական և ինտիմ տարածքների վրա։

Այս ընտրությունը գրական դաշտում ենթադրում է սեռային հիերարխիաների վերանայում և կանանց փորձառության ընդունում որպես պատմական գիտելիքի լիարժեք աղբյուր։

Միևնույն ժամանակ, Տախցիսի մոտ կանացի ձայնը չի իդեալականացվում․ այն հակասական է, երբեմն՝ կոպիտ, երբեմն՝ մակերեսային, երբեմն՝ հեգնական, երբեմն՝ խոցելի ու անտրամաբանական։ Սա նրան դարձնում է իրական և բազմաշերտ։

Լեզվական հեղափոխություն․ բանավոր խոսքի գեղագիտություն

Վեպի լեզուն Տախցիսի ամենակարևոր ներդրումներից է ժամանակակաից հունական գրականության մեջ։ Նրա լեզվական համակարգը բնութագրվում է խոսակցական կառուցվածքներով, կրկնություններով և ռիթմիկ շեղումներով, բարբառային տարրերով, ինտոնացիոն բազմազանությամբ։

Այս լեզուն ստեղծում է բանավորության պատրանք, սակայն իրականում խիստ կառուցված ու մտածված է։ Տախցիսն ապացուցում է, որ գրականությունը կարող է լինել ոչ թե «մաքրված» լեզու, այլ հենց կյանքի կենդանի, անկանոն և երբեմն անկառավարելի խոսքը։

Պատմական ժամանակի վերաիմաստավորում

«Երրորդ պսակը» ընդգրկում է Հունաստանի պատմության մի ամբողջ դարաշրջան, սակայն չի ներկայացնում այն որպես քաղաքական նարատիվ։ Տախցիսի մոտ պատմությունը կառուցվում է ոչ թե իրադարձությունների վրա, այլ այն բանի վրա, թե այդ իրադարձությունները ինչպես են ազդում մարդկանց կյանքի վրա։

Այս մոտեցումը թույլ է տալիս ցույց տալ, թե ինչպես է «մեծ պատմությունը» ներխուժում առօրյա, բացահայտել պատմության ազդեցությունը հոգեբանական և սոցիալական մակարդակներում։

Այսպիսով, վեպը վերածվում է հիշողության պատմագրության, որտեղ փաստը փոխարինվում է փորձառությամբ։

Միջին սոցիալական շերտի քննադատություն և վերաիմաստավորում

Տախցիսի վեպը կենտրոնանում է միջին սոցիալական շերտի վրա՝ այն ներկայացնելով իր ամբողջ ներքին հակասություններով և լարվածություններով։ Այս աշխարհը բնութագրվում է որոշակի սահմանափակությամբ և հաճախ պայմանավորված է ձևական, երբեմն էլ կոշտացած բարոյական նորմերով, սակայն միևնույն ժամանակ պահպանում է իր խորապես մարդկային բովանդակությունը։ Նա չի դիմում իր կերպարների դատապարտմանը, ընդհակառակը, նա ձգտում է հասկանալ նրանց՝ բացահայտելով վարքի ներքին շարժառիթներն ու հոգեբանական հիմքերը։ Այս մոտեցման շնորհիվ վեպը հեռանում է պարզ սատիրիկ ընթերցումից և ձեռք բերում է էթիկական և գոյաբանական խորություն։

Հիշողության պոետիկան․ ժամանակի դեմ դիմադրության էսթետիկա

Վեպի առանցքային գաղափարական հենքերից մեկը հիշողության վերաիմաստավորումն է ոչ միայն որպես անցյալի պահպանման միջոց, այլ որպես դրա վերակազմավորման և իմաստավորման ակտիվ գործընթաց։ Տախցիսի մոտ հիշողությունը չի գործում որպես փաստերի չեզոք վերարտադրություն․ այն մշտապես ենթարկվում է սուբյեկտիվ վերաձևակերպման՝ պայմանավորված պատմողի փորձառությամբ, լեզվով և հուզական վիճակով։ Այն, ինչ հիշվում է, արդեն իսկ անցել է ներքին վերափոխման ճանապարհով․ հիշողությունը ընտրում է, շեշտադրում, աղավաղում և վերադասավորում անցյալը՝ ստեղծելով մի նոր, գեղարվեստական իրականություն։ Այս իմաստով հիշողությունը հանդես է գալիս որպես ստեղծագործական ուժ, որը ձևավորում է ոչ միայն պատմությունը, այլև՝ ինքնությունը։

Տախցիսի նարատիվում ժամանակը կորցնում է իր գծային բնույթը և վերածվում է փորձառական տարածության, որտեղ անցյալն ու ներկան համաժամանակյա գոյություն ունեն։ Պատումը կառուցվում է ոչ թե ժամանակագրական հաջորդականությամբ, այլ հիշողության հոսքի տրամաբանությամբ՝ ստեղծելով ժամանակի խզված, երբեմն շրջանաձև ընկալում։

Այսպիսով, պատմելը դառնում է մոռացման դեմ դիմադրության էսթետիկ և գոյաբանական ձև․ այն փորձ է՝ բառերի միջոցով պահպանելու այն, ինչը ժամանակը անընդհատ սպառնում է ջնջել։ Տախցիսի համար հիշողությունը ոչ միայն անցյալին վերադառնալու միջոց է, այլ գոյության հաստատման՝ ձև ժամանակի անդառնալիության պայմաններում։

Գրական նշանակություն և ազդեցություն

«Երրորդ պսակը» համարվում է ժամանակակից հունական գրականության շրջադարձային ստեղծագործություններից մեկը, քանի որ այն արմատապես վերաձևակերպում է նարատիվի կառուցման սկզբունքները և ընդլայնում վեպի ժանրային հնարավորությունները։ Տախցիսը խախտում է ավանդական ժամանակագրական պատմության տրամաբանությունը՝ առաջարկելով հիշողության վրա հիմնված, ոչ գծային կառուցվածք, որտեղ տարբեր ձայներ և փորձառություններ համադրվում են մի բազմաշերտ նարատիվում։

Միևնույն ժամանակ, վեպը ներմուծում է լեզվական նոր մոդել՝ հիմնված բանավոր խոսքի ռիթմի և ինտոնացիայի վրա, ինչի շնորհիվ գրական լեզուն մոտեցվում է կենդանի խոսքին՝ պահպանելով իր գեղարվեստական ամբողջականությունը։ Այս լեզվական ընտրությունը ոչ միայն ոճական նորարարություն է, այլև գաղափարական դիրքավորում՝ ուղղված գրականության սոցիալական սահմանների ընդլայնմանը։

Տախցիսը նաև վերաիմաստավորում է պատմության ներկայացման եղանակը՝ այն տեղափոխելով «մեծ» իրադարձություններից դեպի առօրյա կյանքի փորձառությունները՝ ցույց տալով, որ պատմությունը ձևավորվում է ոչ միայն քաղաքական հարթակներում, այլև անհատական ճակատագրերի ներսում։

Այս ամենի արդյունքում «Երրորդ պսակը» ոչ միայն ընդլայնում է կերպարային համակարգը՝ ներառելով բարդ, հակասական և սոցիալապես բազմաշերտ կերպարներ, այլև ազդում է հետագա հունական արձակի զարգացման վրա՝ ձևավորելով նոր նարատիվ և լեզվական մոդելներ։

Վեպը որպես գոյաբանական վկայություն

«Երրորդ պսակը» կարելի է դիտարկել ոչ միայն որպես գեղարվեստական վեպ, այլ՝ որպես մարդու գոյության, հիշողության և ժամանակի փոխհարաբերությունների խորքային վկայություն։ Տախցիսի ստեղծած պատումում անհատական փորձառությունը վերածվում է համընդհանուր հարցադրումների դաշտի՝ բացահայտելով, թե ինչպես է մարդը ապրում, հիշում և իմաստավորում իր գոյությունը ժամանակի հոսքի մեջ։

Այս տեքստում առօրյան վեր է բարձրացվում պատմության մակարդակի, խոսքը վերածվում է գեղարվեստական կառուցվածքի, իսկ հիշողությունը դառնում է ոչ միայն անցյալի պահպանման միջոց, այլ՝ ինքնության ձևավորման և գոյության հաստատման հիմնարար ձևի։ Տախցիսի համար պատմելը պարզապես վերարտադրություն չէ, այլ գոյաբանական գործողություն՝ փորձ հասկանալու և ամրագրելու մարդու տեղը ժամանակի անդառնալի ընթացքի մեջ։

Վերջնական դիտարկում

«Երրորդ պսակը» շարունակում է պահպանել իր արդիականությունը, քանի որ այն չի ձգտում առաջարկել վերջնական պատասխաններ, այլ բացում է հարցերի մի լայն դաշտ՝ կապված մարդու ինքնության, հիշողության և պատմության փոխհարաբերությունների հետ։ Տախցիսի ստեղծագործությունը ընթերցողին չի ուղղորդում դեպի հստակ եզրահանգումներ, փոխարենը ներգրավում է նրան մտածողության և վերաիմաստավորման գործընթացի մեջ։

Հենց այս բաց և բազմաշերտ կառուցվածքի շնորհիվ վեպը դուրս է գալիս իր ժամանակի և ազգային սահմանների շրջանակներից՝ հաստատվելով որպես ստեղծագործություն, որը կարող է հաղորդակցվել տարբեր մշակութային և պատմական համատեքստերում։

Այսպիսով, «Երրորդ պսակը» մնում է ոչ միայն ժամանակակից հունական գրականության առանցքային գործերից մեկը, այլև համաշխարհային գրականության այն կարևոր ստեղծագործություններից, որոնք շարունակաբար վերաիմաստավորվում են՝ պահպանելով իրենց կենդանի ներկայությունը ժամանակի մեջ։

Հեղինակ՝ © Շուշան Մարուքի