Սմբատ Բունիաթյան |Ռիչարդ ԲախԻ «Ջոնաթան Լիվինգսթոն Ճայը» (գրախոսական)

Ռիչարդ Բախ և Լիվինգսթոն

Ռիչարդ Բախի «Ջոնաթան Լիվինգսթոն ճայը» 20-րդ դարի հոգևոր-փիլիսոփայական գրականության ամենաազդեցիկ ստեղծագործություններից է։ Քանզի ընթերցողին է մատուցում ինքնաճանաչման, ազատության և կատարելության հարցադրումներ։

Ռիչարդ Բախը մասնագիտությամբ օդաչու է։

Ռիչարդ Բախ արվեստագետը` միստիկ մտածող։

Ուստի սխալված չենք լինի, եթե ասենք, որ ինքնաթիռով նրա թռիչքները հոգևոր հորիզոններ են պրպտում։

Իսկ ո՞վ է Լիվինգսթոնը։ Ես չեմ հարցնում` ո՞վ է Լիվինգսթոն անունով ճայը, որովհետև այլաբանական այս վիպակում Լիվինգսթոնը հավաքական կերպար է, որը նախ և հետո ներկայացնում է ամերիկյան անհատականության ըմբռնումն ու փիլիսոփայությունը։ Նա մարմնավորում է այն անհատին, ով հրաժարվում է միջակությունից, ավանդույթների բեռից և հոտային մտածողությունից՝ ընտրելով ինքնաճանաչման և կատարելության ճանապարհը։

Ռիչարդ Բախի «Ջոնաթան Լիվինգսթոն ճայը» վիպակը զուտ այլաբանություն է, խոհափիլիսոփայական ասք։ Վիպակն ընթերցելիս մենք կամաց-կամաց կտրվում ենք ճայերի աշխարհից, որովհետև պայմանական այդ աշխարհը մարդկային հասարակության մոդելն է։ Այո. մենք կամաց-կամաց տեղափոխվում ենք մարդկային հասարակություն։ Բախը գրում է. «Ջոնաթանը սիրում էր թռչել ոչ թե ուտելու համար, այլ որովհետև թռիչքը նրա համար կյանք էր» (էջ 7)։ Ընդամենը մեկ նախադասությամբ հեղինակը բացահայտում է իր ստեղծագործության գաղափարական առանցքը, որն անշեղորեն առնչվում է աստվածաշնչյան պատգամին. «Մարդը ոչ միայն հացով կապրի, այլև Աստծո խոսքով»։ Լիվինգսթոն ճայը այն անհատն է, ով գիտակցում է իր հոգևոր կարիքները և այս գիտակցության շնորհիվ նա հասկանում է, որ կյանքը ինքնաճանաչման ճանապարհ է, այլ ո´չ գոյատևման մեխանիկա։ «Ջոնաթանը սիրում էր թռչել ոչ թե ուտելու համար, այլ որովհետև թռիչքը նրա համար կյանք էր» (էջ 7)։ Այս նախադասությունը, իհարկե, առաջնորդող խոսք է։ Բախը նախապատրաստում է իր ընթերցողին, քանզի վիպակն ընթերցելիս մենք քայլ առ քայլ տեսնում ենք հոգևոր այն հեղափոխությունը, որ հասունանում և կայանում է Լիվինգսթոնի ներաշխարհում։

Այս վիպակը տեղավորվում է համաշխարհային գրականության այն հոսանքում, որը ձգտում է պարզ պատմության միջոցով բացել մարդու էության խորքերը։ Այն հիշեցնում է ինչպես արևելյան միստիկական ավանդույթները, այնպես էլ արևմտյան էքզիստենցիալիստական որոնումները։ Բախը միավորում է երկու աշխարհների փիլիսոփայությունը՝ ստեղծելով մի գլուխգործոց, որտեղ ազատությունը դառնում է ոչ թե սոցիալական կարգավիճակ, այլ՝ հոգևոր վիճակ, իսկ ինքնաճանաչումը՝ կյանքի գլխավոր նպատակ։

«Ջոնաթան Լիվինգսթոն ճայը» կառուցված է փիլիսոփայական հեքիաթի տրամաբանությամբ։ Հեքիաթային պարզությունը այստեղ ծառայում է որպես ձև, որը բովանդակում է խորքային, համամարդկային գաղափարներ։

Ճայերի երամը այն հայելին է, որն արտացոլում է մարդկային հասարակությունը՝ իր պահպանողականությամբ, վախերով և ավանդույթներին հետևելու կույր բնազդներով։

Ավագ ճայերը մարմնավորում են դոգմատիկ մտածողությունը, որը սահմանափակում է երիտասարդ անհատի ազատությունը։

Թռիչքը, որը Ջոնաթանի համար դառնում է կյանքի իմաստ, այլաբանորեն ներկայացնում է մարդու ձգտումը դեպի կատարելություն, բայց այս ձգտումը իրականություն է դառնում երկարատև ջանքերի, հիասթափությունների, ձեռքբերումների և համանման շատ այլ բաների շնորհիվ, որովհետև կատարելության ձգտողը քայլ առ քայլ ճաշակում է իր իսկ ներաշխարհը բացահայտելու չարչարանքը։ Այլ ճանապարհ չկա։ Այս ճանապարհը հաղթահարվում է զուտ անհատական ջանքերով, բայց հոգևոր ուսուցչի առաջնորդությունը անփոխարինելի է։ Այդ ուսուցիչը Չիանգն է։ Նա նոր իրականության դռները բացողն է։։ Այնինչ Ֆլետչերը այն աշակերտն է, որը հետո պետք է շարունակի Լիվինգսթոնի ճանապարհը։ Այսպիսով, Բախը կառուցում է այն շրջանը, որ գոյության հավիտենական շրջապտույտ է կոչվում։

Կատարելության որոնումը ստեղծագործության առանցքային գաղափարն է։ Ջոնաթանը չի բավարարվում այն սահմաններով, որոնք հասարակությունը պարտադրում է իրեն։ Նա համոզված է, որ ճայը կարող է լինել ավելին, քան պարզապես գոյատևող արարածը։ Երբ նա ասում է. «Եթե մենք աչքերս բացենք, կտեսնենք, որ կարող ենք թռչել ավելի արագ, ավելի բարձր, ավելի գեղեցիկ» (էջ 12), ըստ էության նա արտահայտում է այն համոզմունքը, որ մարդը կարող է հաղթահարել իր էության այն սահմանները, որոնք ինքը ճանաչում է, բայց և կարող է հասնել իր էության այն սահմաններին, որոնք ինքը դեռ չի ճանաչում։

Բախն ինքնաճանաչումը ներկայացնում է որպես ազատության նախապայման։ Չիանգը Ջոնաթանին ասում է. «Դու արդեն ազատ ես, Ջոնաթան, պարզապես պետք է դա հիշես» (էջ 48)։ Այս միտքը համահունչ է ինչպես բուդդայական, այնպես էլ քրիստոնեական միստիկ ավանդույթներին, որտեղ ազատությունը դիտվում է որպես ներքին վիճակ, ոչ թե արտաքին պայմանների արդյունք։ Բախը ցույց է տալիս, որ մարդը կարող է ազատ լինել միայն այն ժամանակ, երբ ճանաչում է իր իսկական էությունը։

Ազատությունը։ Ջոնաթանը ազատ է ոչ այն պատճառով, որ կարողանում է թռչել, այլ որովհետև հրաժարվում է վախից, դոգմաներից և սահմանափակումներից։ Նա ներքին ազատությամբ ապրող անհատն է, ինչի շնորհիվ կարողանում է հաղթահարել ֆիզիկական սահմանները։ Վիպակի կարևորագույն փիլիսոփայական շերտերից մեկը սխալի վերաիմաստավորումն է։ Սխալը կարող է և վախ ծնել, բայց «Նա ուրախ էր, որ հաղթահարել էր իր վախը» (էջ 23)։ Որովհետև սխալների շնորհիվ նաև սովորում են, երբ վախն է բացակա։

Գերագույնի գաղափարը կարմիր թելի պես անցնում է վիպակի բոլոր էջերով։ Չիանգը բացատրում է. «Գերագույնը այն է, ինչ դու իրականում ես» (էջ 52)։

Ջոնաթան Լիվինգսթոնը համաշխարհային գրականության այն կերպարներից է, որը միաժամանակ կրում է նիցշեական գերմարդու և քրիստոնեական մեսիայի հատկանիշներ։ Նրա առաջին քայլը՝ հրաժարումը երամային մտածողությունից, արդեն իսկ նշանավորում է գերմարդու ծնունդը։ Երբ նա ասում է. «Ես չեմ ուզում լինել ինչպես բոլորը» (էջ 9), նա հրաժարվում է միջակությունից և ընտրում է սեփական ճանապարհը։

Նիցշեի «Զրադաշտի» հետ զուգահեռները ակնհայտ են։ Այստեղ առկա է հաղթահարելու գաղափարը, քանզի ինքն իրեն հաղթահարելով մարդը կարող է հասնել գերմարդուն։ Լիվինգսթոնը այլաբանորեն ճայ է։ Հետևաբար, դեպի կատարելություն տանող նրա ճանապարհը սկսվում է ճայերին բնորոշ, այն է` կենդանական բնազդներ հաղթահարելուց։ Նրա ճանապարհն անցնում է երեք փուլով՝ պայքար դոգմաների դեմ, ազատության նվաճում և ստեղծագործական նոր սկիզբ։ Եվ այս ճանապարհը անցնելնս Լիվինգսթոնը անում է ամենակարևորը. նա հետևողականորեն աշխատում է իր գիտակցության հետ` հրաժարվելով երկրային կապանքներից և յուրացնելով վերերկրային ազատությունն ունենալու մտածողություն։

Միաժամանակ, Լիվինգսթոնը կրում է քրիստոնեական մեսիական գծեր։ Նա մերժվում է իր ժողովրդի կողմից, հեռացվում է երամից, սակայն վերադառնում է՝ ուսուցանելու նրանց, ովքեր պատրաստ են լսել։ Նրա խոսքերը՝ «Սիրիր նրանց, ովքեր քեզ չեն հասկանում» (էջ 63), հղում են Ավետարանի հիմնական պատգամին։ Նա չի պայքարում երամի դեմ, չի պայքարում երամի անդամների դեմ, այլ փորձում է նրանց դարձնել ազատներ՝ բացահայտելով այն ճշմարտությունը, որ յուրաքանչյուր ճայ կարող է լինել ավելին, քան իրեն սովորեցրել են։

Ինչպես ասվեց վերևում, Ճայերի երամը ներկայացնում է մարդկային հասարակությունը՝ իր վախերով, սահմանափակումներով և ավանդույթների կուրորեն պահպանմամբ, ինչը խոսում է նրանց դոգմատիկ մտածողության մասին։ Երամի համոզմունքը, թե` «ճայը ծնվել է ուտելու համար» (էջ 5), արտահայտում է այն դոգմատիկ և ի ծնե պարտադրված մտածողությունը, որը սահմանափակում է անհատի ազատությունը գիտակցական և ենթագիտակցական մակարդակներով։ Ավագ ճայերը ներկայանում են որպես դոգմայի կրողներ։ Նրանք վախենում են փոփոխությունից և դատապարտում են ամեն նորարարություն։ Նրանց որոշումը՝ վտարել Ջոնաթանին երամից (էջ 22), խորհրդանշում է հասարակության վերաբերմունքը այն մարդկանց հանդեպ, ովքեր համարձակվում են դուրս գալ ընդունված նորմերի շրջանակներից։ «Ճայերի մեծ մասը թռչում է միայն այնքան, որքան անհրաժեշտ է՝ սնունդ գտնելու համար» (էջ7)։

Ջոնաթանին երամից վտարելը ստեղծագործության առանցքային հանգույցն է։ «Ջոնաթան Լիվինգսթոն ճայ, դու արտաքսված ես» (էջ 27)։ Այս հայտարարությունն, անշուշտ, հնչում է իբրև դատավճիռ։ Այնինչ սա ոչ միայն սոցիալական դատավճիռ է, այլև գոյաբանական անցում։ Արտաքսումը ազատում է Լիվինգսթոնին։ Իսկ ազատությունը բերում է մեկ այլ գաղափար, որը հիմնաքարային է դառնում Ջոնաթանի համար. մենությունը կարևոր նախապայման է այն անհատի համար, ով քայլում է ինքնաճանաչման ճանապարհով։

Ի տարբերություն հասարակության կողմից ընդունված չափանիշների, Չիանգի ուսմունքը ներկայացնում է վիպակի ամենաբարձր փիլիսոփայական մակարդակը։ «Քո ամբողջ մարմինը ոչ այլ ինչ է, քան քո միտքը» (էջ 52)։ Սա, անշուշտ, իդեալիստական փիլիսոփայության հստակ ձևակերպում է։ Այստեղ մարդը (կամ ճայը) դադարում է լինել ֆիզիկական սահմանափակ էակ։ Նա դառնում է գիտակցություն։ Չիանգի կերպարը հոգևոր ուսուցչի մարմնացումն է` ի հակադրություն այն ուսուցիչների, որոնք դպրոցներում գիտելիք են տալիս` դատարկ թողնելով հոգևոր շտեմարանները։ Նա հանգիստ է, իմաստուն և խորքային։ Նրա ուսուցումը չի հիմնվում հրամանների վրա, այլ առաջնորդում է դեպի ճշմարտություններ, որոնք հոգևոր տեսողությունն են բացում։ Նա ուսուցանում է Ջոնաթանին հենց այն, ինչը կերտում է։ Նա բացատրում է, որ սահմանափակումները արմատավորված են գիտակցության մեջ, որ անհատը դրանք ընդունում է ակամա, բայց հետո ապրում է այն համոզմունքով, թե դրանք իր սեփական մտքերն են։

Ֆլետչերը, որպես աշակերտ, մարմնավորում է նոր սերունդը, որը պետք է շարունակի Լիվինգսթոնի գործը։ Նրա կերպարը ցույց է տալիս, որ ճշմարիտ ուսուցիչը միշտ թողնում է իր հետևորդին ավելի բարձր մակարդակի վրա, քան ինքն էր։

Վիպակում առկա է գոյության առանցքային հարցը. ո՞րն է կյանքի նպատակը։ Իսկ Ջոնաթանի ճանապարհը հիշեցնում է Սարտրի և Կամյուի հերոսների որոնումները, սակայն Բախի մոտ այդ որոնումն ունի ավելի լուսավոր, ավելի դրական բնույթ։

Հոգևոր անկախությունը այն մեղեդին է, որ հնչում է գրքի բոլոր էջերում։

Ինքնության սահմանների տեղաշարժումն ու հաղթահարումը գրքի գլխավոր փիլիսոփայական շերտերից է։ Ջոնաթանը հաղթահարում է ոչ միայն ֆիզիկական, այլև հոգևոր սահմանները։ Նա անցնում է նյութական աշխարհից դեպի մաքուր գիտակցություն, որտեղ ժամանակը և տարածությունը կորցնում են իրենց սովորական իմաստը։

Ռիչարդ Բախի ուղերձը այսօր առավել քան արդիական է։ Նրա վիպակը չի տալիս պատրաստ պատասխաններ։ Այն ստիպում է մտածել և ստիպում է ընթերցողին հարցեր տալ ինքն իրեն։

Հենց այդ հարցերն են, որ մարդուն դարձնում են Ջոնաթան։

Հեղինակ՝ © Սմբատ Բունիաթյան

Մեջբերումների աղբյուրը` Ռիչարդ Բախ, «Ջոնաթան Լիվինգսթոն ճայը», Հրատարակություն՝ «Նաիրի», Երևան, 2006, թարգմանություն՝ Ա. Մելիքյան