ԲԱՆ✎ Մհեր Արշակյան

2021-04-17 510

Գրականությունը

Ես չգիտեմ` ինչ է գրականությունը ու նախանձում եմ իմացողներին: Մի օր նրանք ինձ կասեն, թե ինչ է գրականությունը: Այն ոչ մի կապ չունի իմ իմացած բոլոր ճշմարտությունների հետ: Հետևաբար այն ինչ-որ ուրիշ մի բան է: Ու դա ինձ վախեցնում է, որովհետև ես, ի վերջո, մեծ հաշվով գրում եմ հենց իմ իմացած ճշմարտությունների մասին: Իրավիճակը բարդանում է նրանով, որ ինքնին գրականություն չկա առանց ընթերցողի: Որովհետև առանց ընթերցողի գրականությունը սուպերմարկետն է առանց ապրանքի կամ գնորդի: Ես գիտեմ, որ գրականությունը գրվում է բառ առ բառ, քանի որ ամբողջը վաղուց է ասվել: Ամեն ինչ մարդուն կարող է երես տալ, գրականությունն այդպիսին չէ: Ես նկատի ունեմ, որ գիրը գրողին երես չի տալիս: Որովհետև վատագույնը ինքնավստահությունն է ստեղծածդ տեքստի մեջ: Համը դուրս է գալիս, երբ սկսում ես ամաչել: Էլ ավելի անտանելի է դառնում, երբ մինչև գրելդ գիտեիր, որ գրածդ «Համլետ» չէ: Ինչու՞ է գրականությունը կարևոր մարդու կյանքում: Նախ, այն անհրաժեշտություն է, հետո բազմազան է, օգնում է ձևավորել ընտրություն կատարելու ճաշակ. վերընթերցելու համար ձեռքդ ես վերցնում «Հրաժեշտ զենքին»-ը, բայց կարդում ես «Վարպետը և Մարգարիտան»: Ես չգիտեմ, թե ինչի կհանգեցնի գրականության պակասը, քանի որ շատ պարզ եմ տեսնում, թե ինչեր են կատարվում գրականության գոյության դաշտում: Կապ չունի, թե ինչ լեզվով եք գրում, չկարդացողը չի կարդալու և նա ասելու է իր «խոսքը» կարդացողին: Աշխարհին գրականության պակաս չի սպառնում: Ու դա չի նշանակում, թե ավելի լավ է լինելու: Ավելի վատ կլինի, եթե ատամնաբույժները պակասեն: Հարցն այն է, որ նա, ով չի կարող առանց գրականության, ատամնաբույժների ավելցուկի ժամանակ էլ չի կարողանալու առանց գրականության: Այդպիսի մարդիկ միշտ կլինեն, քանի որ պոռթկումը ներսից է, և ինչ-որ մեկը գտել է ձևը դա գրով պարպելու:

Անորակ գրականություն

Ի՞նչ է անորակ գրականությունը: Պետք է որոշել՝ ո՞վ է վատ մարդը: Գրականությունը անորակ չի լինում, եթե մեկնակետդ իսկապես գրականությունն է, եթե ինքդ գրականություն ես: Նույնիսկ եթե կարող ես առանց գրելու, ապա չես կարող առանց մեկ անգամ գրելու, որովհետև չգրելու մեկնակետը մեկ անգամ արդեն գրվածն է: Ճիշտ այդպես՝ մեր մեկնակետը մարդ լինելն է, եթե դա չի ստացվում՝ չի ստացվում: Վատ մարդը սոցռեալիստական ընկալում է, բոլորն էլ ինչ-որ պատճառ ունեն վատը լինելու: Դե, ասենք, ինադ ընկնող մարդիկ կան: Վատ մարդը առերեսումներից զերծ մարդն է, նա ինքն իրեն դիտարկելու այլ օրինակ չունի: Եթե նա իրեն չճանաչի ուրիշի չարության մեջ, դա արդեն վատ մարդ էլ չէ, ուղղակի անուղեղ է: Որպեսզի ընթերցողը ճանաչի լավ գրականությունը, իր ներսում ինչ-որ լավ ընթերցող պիտի ապրի, նույնիսկ եթե իր կյանքի առաջին գիրքն անգամ չի բացել, նույնիսկ եթե չգիտի, թե ինչ է գիրքը, տառերն անգամ չի սովորել: Եթե նա մեծ ընտրություն չունի, շատ կարևոր է, որ նրա մեջ «պահածոյացվի» լավ ընթերցողը՝ ավելի լավ օրվա համար: Մի օր նա ճանապարհ է ընկնելու, ինչ-որ մեկը մի օր նրա մեջ պատռելու է իրեն լույս աշխարհ գալու համար: Մեծ հավակնոտություն է մտածել, որ դու գիտես, թե ինչ է լավ գրականությունը: Գրականությունը մարդու մեջ ստեղծում է հենակետեր, որպեսզի մարդը չընկնի, ընկնելուց էլ՝ անկումը ցավոտ չլինի: Ու որպեսզի չսխալվես լավ գրականություն առաջարկելիս, առաջարկիր համաշխարհային քննություն բռնած գործերը՝ սկսած արկածային գրականությունից, հեքիաթներից, մինչև ժամանակակիցների գործերը: Ջոյս կամ Ֆոլքներ պետք չէ, նույնիսկ Սերվանտեսից պետք չէ սկսել: Լավ գրականությունը սկսվում է «Փոքրիկ իշխանից» կամ... սեփական տատիկից: Եթե նա պատմել չգիտի, դա միայն մեծացնում է սեփական պատասխանատվությամբ գրքերի մեջ զբոսնելու ժամանակը: Դա լավ է նրանով, որ հենց ինքդ էլ դառնում ես քո էսթետիկայի, քո քոնթենթի պատասխանատուն ու հարուցիչը:

Ժամանակակից գրականությունը

Ժամանակակից գրականությանը պետք է մոտենալ արդեն ընտրության որոշակի ընդունակությամբ: Քանի որ տեսականին անհամեմատ մեծ է: Ըստ իս, էական չէ, թե որն է ժամանակակից գրականության ասելիքը: Հենց նույն պատճառով, որ ասվածն ի սկզբանե է: Նույնիսկ ինքդ կարող ես լինել ժամանակակից գրականության մասնակից առանց ձեռքդ գրիչ վերցնելու: Եթե, այնուամենայնիվ, պետք է խոսել ասելիքից, հարցն այն է, թե դու ինչ պաշար ունես այսօրվա խոսքը երեկվա խոսքից տարբերելու համար, այսօրվա ասելիքը երեկվա ասելիքից տարբերելու համար: Հիմա գրականության մեջ անհամեմատ շատացել են էքսպերիմենտները և գնալով ավելի են շատանալու: Իսկ ժամանակակից տեխնոլոգիաների դարում, երբ թվում է, թե ամեն ինչ արված է, երբ նույնիսկ սովորական ռեպորտաժը կարող է գրվել գրականության գործիքներով, ասելիքը միշտ մնում է այն, ինչը դու չես կարող ձևակերպել, կամ ինչը դու չես էլ մտածել: Այդպես է եղել բոլոր դարերում և բոլոր դարերում սերը չի դադարել լինել սեր, դավաճանությունը չի դադարել լինել դավաճանություն, մահը՝ մահ և նույնիսկ Աստված որևէ կերպ ավելի մարդամոտ չի դարձել Աստծո հաջորդ էջին անցնելու համար: Ուրեմն, ասելիքը նախ գեղագիտական է, այսինքն, քո էսթետիկ պահանջարկի բարձունքներից չափվող: Գրքերը շատ են, խորհրդատուները՝ նույնպես: Իսկ դու... վերջին ընթերցողն ես:

Սիրել կարդալ

Կարդալ սիրելու ազդակ կարող է լինել ամենապատահական գիրքը, որը ոչ թե վերցրել ու բացել ես, այլ ուղղակի աչքովդ է ընկել: Որովհետև գրքին հանդիպելը քիչ է, այն պետք է նաև գտնել: Ինչպես՝ սերը, որը չես էլ փնտրել: Սիրել սկսում են, ինչպես ասում են քո և գրքի թրթիռների փոխադարձությունից, երբ ասես նույն սիրտն է բաբախում երկու կողմում՝ քո ու գրքի: Ի տարբերություն մարդու, գրքի դեպքում միայն առաջին սերը հերիք է, որպեսզի ամեն օր այն լինի ուրիշը: Այսինքն, բոլոր հաջորդ գրքերը տրվում են առաջին սիրո շրջանակում, դա միակ սերն է: «Գուլիվերի ճանապարհորդությունը»՝ որպես առաջին գիրք, և Կազանձակիսի «Հույն Զոռբան»՝ որպես 117-րդ գիրք, քեզ տրվում են նույն սիրո մեջ: Մարդու դեպքում այդպես չէ՝ ամեն հաջորդ սերը հաճախ մեկ գիրք էլ չի ենթադրում: Սիրում ես, սիրում ես ու էլի ես սիրում, իսկ էջերը դատարկ են:

Անպայման պետք է կարդալ...

Իմ սիրելի գրքերը շատ են: Սիրելի են նույնիսկ այն գրքերը, որոնք դեռ չեմ կարդացել, բայց նրանց էներգետիկան արդեն «խոսել» է: Գիրքն ունի այդպիսի հատկություն՝ խոսում է նույնիսկ մինչև բացելը: Բավական է, որ քո «կառուցվածքով» դու լինես... գրադարան: Այսինքն, մեկը, որը «կառուցված» է այնպես, որ այնտեղ զենքի արտադրամաս չես բացի, կենսաբանական փորձարկումներ չես անի զուտ համապատասխան կահավորում ու սարքավորում չունենալու պատճառով: Իմ սիրելի գրքերից է, ասենք, «Հույն Զոռբան»: Սա քեֆչի Քրիստոսի պատմություն է, որը չունի հաղթողի ու պարտվողի ընկալում: Հաղթել հնարավոր է ստորությամբ, իսկ Զոռբան ուղղակի ապրում է, նա չունի ոչ մի բարդույթ: Ասենք, Դոստոևսկու Ստավրոգինն ու Ֆոլքների Սաթփենը բարդույթներ ունեն, իրենք կյանքը դարձրել են գործիք ուրիշի դեմ գործելու: Զոռբան այդպիսին չէ, ինքն ընդամենը ապրում է, ինքը տոնում է կյանքը, իր համեմատ մյուսները կյանքի հարևաններ են, ինքը երբեք չի հասկանա Ստավրոգինին ու Սաթփենին: Ոչ թե՝ որ բութ է, այլ՝ էս ի՞նչ են անում, այ մարդ: Ստավրոգինն ու Սաթփենը մեթոդ ունեն, Զոռբան՝ չունի, որովհետև ինքը չի փորձում կյանքից լրիվ ուրիշ բան ստանալ: Զոռբան ամեն օրն ապրում է մինչև վերջ, մինչդեռ գրական հազարավոր հերոսներ կան, որոնք միլիոնավոր տարիներ էլ ապրեն, մինչև վերջ չեն ապրի: Ի՞նչ է փոխել «Հույն Զոռբան» իմ կյանքում: Ամեն ինչ: Բայց կյանքը չի փոխվել: Ես կարող եմ խորհուրդ տալ կարդալ հայ, առնվազն, երեք ժամանակակից բանաստեղծի: Բայց դուք նրանց կգտնեք առանց իմ ասելու: Որովհետև նրանք կան ու նրանց ճանաչելը թող լինի ձեր փորձությունը:

Երբեք չկարդաք

Ես չեմ կարող խորհուրդ տալ, թե ինչ գիրք չկարդալ: Այդպիսի գրքեր կան: Բայց ես նա չեմ, ով այդպիսի խորհուրդներ կտա: Նախ՝ որ դրանք ես չեմ գրել: Երկրորդ, գուցե ես վատ եմ կարդացել ու ցանկացած ընթերցող այդ գրքում իմ չգտածը կարող է գտնել նույնիսկ միայն վերնագիրը կարդալով:

5 գիրք, որոնք կօգնի մուտք գործել գրականության աշխարհ:

  1. Հին հունական որևէ ողբերգություն, ասենք, Էդիպուսը,
  2. Սերվանտեսի «Դոն Կիխոտը»,
  3. Ֆյոդոր Դոստոևսկու «Ծիծաղելի մարդու երազը»,
  4. Վիլյամ Սարոյանի «Վեսլի Ջեքսոնի արկածները»,
  5. Միխայիլ Բուլգակովի «Վարպետը և Մարգարիտան»։

 

Սրանք ես անվանում եմ հենակետային ստեղծագործություններ: Բայց այս հինգով սահմանափակվել պետք չէ, և երաշխիք էլ չկա, որ հենց այս գործերը ձեզ կօգնեն մտնել գրականության աշխարհ հենց թեկուզ այն պատճառով, որ «Ծիծաղելի մարդու երազ»-ից բացի մյուսները համեմատաբար ծավալուն են մուտքի համար: Գուցե նույնիսկ այս գործերն ամենևին նրանք չեն, որոնցով պետք է մտնել գրականություն, բայց սրանք այն գործերից են, որոնք իրենց հետևից փակում են դուռը ու դու մնում ես գրականության մեջ: Հավիտյանս հավիտենից:

Հարցազրույցը՝ Արև Թովմասյանի:

Դիտեք ավելին Հարցազրույցներ բաժնում

մեկնաբանություններ