Դավիթ Սամվելյան «հակաՔԱՂԱՔական»

հակաՔԱՂԱՔական

Եվ ի՞նչ են քաղաքները, եթե ոչ մարդիկ․․․

Բարև, Ռո՛զի:

Ուզում ես` քեզ հետ խոսեմ այն քաղաքի մասին, որին շուտով սկսելու ես կարոտել: Ախր քեզ ի՞նչ կամ ո՞նց պատմեմ. սխալ տեղ ես եկել. ես չեմ կարող քեզ պատմել մի բանի մասին, ինչից ամեն օր զրկում են ինձ, չեմ կարող կորստիս մասին պատմել մեկին, ումից զրկվելու եմ շուտով: Հարցեր կան, որոնց պատասխանները ես չունեմ, ու այդ անզորությունից էլ սկսել եմ․․․

Պետք է դիմեիր «․․․իստ»-ների, «․․․գետ»-ների ու «․․․ող»-ների բազմությանը, որոնցով լցվել է քաղաքը, որոնք քարոզում են «․․․բան»-ություններ ու «․․․սիր»-ություններ, որոնք անհերթ, հարցերին չսպասելով, գրպաններից հանում են պատասխաններն ու շպրտում դեմքիդ: Նրանք սկսել են արհեստավարժ ու արհեստածին խոսքերով պատերազմել որբացած ու արվեստից խռոված քաղաքում: Եվ ամեն ինչ այնքան չինական է․․․

․․․Ես սկսել եմ ատել այս քաղաքը, որովհետև բոլորն իրենց պարտքն են համարում սեր խոստովանել նրան, նույնիսկ նրանք, ովքեր ատում են երկիրը. հեշտ է սիրել այն ամենը, ինչ ինքդ չես ստեղծել: Սիրելի բաները ամենաշատն են օգտագործվում։ Ինչպես սիրված բառերը, որ դառնում են մատի փաթաթան ու հոգնատանջ ցած են սահում՝ վախեցած պատսպարվելով լեզվի տակ, սիրված երաժշտությունը, որ կրկնվում է մեր ականջներում ու ինքնասպան լինում նոտաներից հյուսվող պարանով, սիրված շորերը մաշվում են մեզ վրա և օրվա ավարտին դեն շպրտվում: Ես չեմ կարող սիրել մեկին, որին բոլորն են սիրում, որը տրվում ու հաճոյանում է բոլորին: Իսկ քաղաքը սկսել են սիրել նրանք, ովքեր կյանքում գեթ մի կույս աղջկա չեն կարողացել սիրել. նրանք ինչպե՞ս կարող են իր ընդերքից դարերի հոտ փչող ու խորշոմներով պատված մի ստրկուհու սիրել. ստրուկներին չեն սիրում, ստրուկների սիրուն արժանանալու համար չեն տքնում կամ չեն հաճոյանում. ստրուկներին տիրում են, իսկ քաղաքը տրվում է այդ «սիրուն»: Տրվում է ինչպես տարիքն առած կին, որ կարիք ունի սիրո, թեկուզ անվայել ու տհաս սիրո:

Սրանք եկել ընկել են քաղաքի ոտքերն ու ապաստան են փնտրում, ապրելու փող ու շնչելու օդ են մուրում, որ վերջում տիրեն նրան ու լքեն: Գուցե լքելը շատ գեղարվեստական է հնչում ու քաղաքը որբ դարձնում, իսկ հեռանալը՝ կտրուկ ու անմարդկային, բայց խենթանոցի է վերածվել այս քաղաքը։

Բոլորը պարտք են քաղաքին, բայց իրենք են հատուցում պահանջում։

Ռո՛զի, այս քաղաքում սրբերը, ստերն ու սրտերը խառնվել են իրար, այստեղ ապրելու համար պիտի կա´մ խենթ լինես, կա´մ սրիկա։ Այստեղ ազնիվները չեն ապրում. գոյատևում են, որովհետև ապրելու համար խաբկանք է պետք ներշնչել, մի ձև ձևին հակառակվել, կերպարանքը փոխել ու մի կերպ համոզել է պետք։ Իսկ դու հիմա նստել ես դիմացս, նայում ես ցավից մղկտացող աչքերիս ու փորձում ինձ համոզել, թե՝ «Ոչի՜նչ, ցավից արվեստ է ծնվում»։

Չեմ հավատում։ Եվ ինչո՞ւ կամ ինչպե՞ս հավատամ, երբ տեսածս, լսածս ու կարդացածս հատման եզրեր չունեն: Հայացքդ հառել ես աչքերիս ու փորձում ես սփոփել, փախցնել ինձ այս արվեստազուրկ իրականությունից, այնտեղից, որտեղ հպարտ ու կրքերից ճկված ուսերով են քայլում՝ տանը թողած սեփական ճնշվածությունն ու հայրական անտարբերությունը, աչքածակությունը: Թերսնված մանկության օրերը փոխարինվում են հայտնիության մոլուցքով ու անհայտ ծագման ախորժակով: Փորձում ես ինձ փախցնել այն իրականությունից, որտեղ նկարներն անգամ կիսատ են արվում, որպեսզի դրանից ներքև սպասվող հիասթափությունը մնա հետագայի համար։

Բոլոր քաղաքները փորձում են բաբելոնանալ՝ ուռճանալ, տարածվել դեպի վեր ու․․․

․․․ Ու վերանալ․․․

Այս քաղաքի խանութները, գրասենյակներն ու սրճարանները բաբելոնակերպ են՝ մի օր քանդվում են կամ ձեռքից ձեռք անցնում:

Քաղաքն իր դեմքերն ունի, որոնք նրա հիմքն են, որոնք ամեն օր բարձրացնում են այն, ինչը ուրիշները կքանդեն: Քաղաքին համ ու հոտ են տալիս հին մանկասայլակի վրա ուրց ու նանա վաճառող տատիկները, բակերում ավել, ժավել ու գյուղի մածուն, թթվասեր վաճառողները, ծաղկավաճառների տաղավարերը: Վիճակախաղ ու թերթ վաճառողները, անձրևին շենքի անկյունում թաքնված շվի կամ կիթառ նվագող մուրացկաններն են այս քաղաքի սիրտն ու թոքերը, կոշկակարների ու ժամագործների տնակները, որտեղ միշտ կոշիկդ վերանորոգում են, որ մաշես քաղաքում թափառելիս, ժամացույցդ նորոգում են, որ չուշանաս ժամադրությունից, աշխատանքից:

Բայց երկուսն էլ վերանում են. հիմա ամեն հնացող բան մի կողմ են շպրտում, թափում են, անպետք համարում. հիմա ամեն ինչ ժամանակավոր ու միանգամյա օգտագործման է, ինչպես անդավաճան ընկեր դարձած միանգամյա օգտագործման ածելին, որը կյանքից չի կարող զրկել, բայց կյանքեր է դասավորում կամ․․․

Իսկ դավաճանությունը դառնում է օրինաչափություն։

Բայց ես մնում եմ․․․

Հապա մի շուրջդ նայիր․․․

Որքա՜ն անծանոթ ու օտար բառեր, անուններ ես լսում, նոր ու օտար դեմքեր տեսնում օրվա ընթացքում, իսկ քաղաքի երակների անունները, քաղաքի երազների, սրտի ցավերի մասին շատերը չգիտեն: Բայց անվերջ, անդադար հոսում են դրանցով, անցյալում մնացած ու խցանված երազանքներն են սրսկվում այդ երակներում: Քաղաքի արյունը մի տեսակ պղտորվել է: Քաղաքի մայրամուտները գողացված են, Ռո՛զի: Այս քաղաքի արևը մայր է մտնում իրեն չպատկանող սարերի հետևում: Այստեղ մայրամուտներն այլևս արնավառ չեն. արնագույն են․․․

Բայց պետք է արթնանալ, հերթական ցերեկը գողանալ կյանքից, գործած սխալների ու մեղքերի համար մի օր էլ պարտք վերցնել Աստծուց ու նորից մաքառել, որ նորից թափառելու ուժ ունենաս քո քաղաքում, որ կարողանաս քաղաքիդ բույրը շնչել: Մաքառել, որ սոված չմնաս, որովհետև սոված մարդիկ հարբում են ցերեկը, մուրում են ու մի բաժակից հարբում, իսկ գիշերը մարդավարի հարբելու համար փող է պետք ու մի տաք տեղ։

Գիշերը անգամ քաղաքի սոված շներն են ուզում հարբել, բայց գիշերվա կեսին ոտք լիզելու, կեր մուրալու հնար չկա. հարուստ մարդիկ հարբած քնած են, իսկ սովածները․․․

Գիշերը սոված ու իրար անծանոթ շները հեռավորության վրա, իրար աչքերի մեջ չնայելով, մթության մեջ հիշելով ցերեկը բաժին չհասած, դատարկ աղբամանների համար երբեմն զուր տարվող կռիվները, հաշիվ են պահանջում իրարից` իրար վրա հաչելով։ Դրանք բոլորն ինձ անծանոթ են:

Ժամանակին ճանաչածս շները գիշերը չեն հաչել: Հպարտորեն պառկել են ու քնել։ Նրանք անուններ ունեին, իսկ այս անծանոթ շները վախից են հաչում։ Չե՞ս հավատում. բացիր պատուհանն ու ինչ անուն ուզում ես տուր, գոռա, արձագանք չեն տալիս, միայն հաչում են․․․

Աղմուկը շատ է, ոչ ոք ոչ ոքի չի հասկանում, իսկ լռությունն սկսել է հաչել, հարձակվել անպաշտպան մերկությանս վրա: Գիշերը մերկ լինելուդ համար չես ամաչում, գիշերւ ամաչում ես ցերեկվա ընթացքում կուտակած հիշողություններիդ պատճառով։ Հագուստդ դեն ես նետում ու փորձում ձուլվել մթությանը։ Շորերից ազատվել լինում է, հիշողություններից՝ ոչ: Մթությունը համբարձում է հիշողություններս, որտեղ ինձ ծանոթ շները․․․

Ինձ ծանոթ շները վաղուց սատկել են հպարտորեն։

Լռում ես, Ռո՛զի, քունդ տանո՞ւմ է:

Այս քաղաքում ոչ ոք մենակ չի քնում, անգամ միայնակները: Մթության մեջ թեքվում են, որ քնից առաջ համբույր ստանան, այն էլ բարձի փոշին են սրբում շուրթերով, գրկում են հիշողություններն ու քնում:

 Լուռ ես, Ռո՛զի, իսկ ես բառերդ եմ հատ առ հատ բերանիցդ դուրս փորձում հանել, որ ուղեղ թմբկահարող, ականջ խլացնող ցավերիդ մասին մի երկու բան ասես, թեկուզ գլուխս տանելու հաշվին, իսկ դու շուրթերդ ամուր սեղմել ու լռում ես արհեստավարժ։ Բերանդ միշտ փակ ես պահում․․․

Հոգուդ եղած-չեղածը չես հանում ու շաղ տալիս, չես արտասվում խոնավ ու որբ հույզերիդ համար: Լռում ես ու ցավդ կուլ տալիս. այնպես, ինչպես մայրդ էր քեզ ասում ամեն անգամ, երբ գդալը մի կերպ հաջողացնում էր բերանդ մտցնել. «Բերանդ փակի՛ր ու կու՛լ տուր, բալե՜ս»: Ողորմած մորդ հետ միասին քաղաքը մեռավ քեզ համար: Ես ամեն գնով փորձում եմ քեզ խաբել ու գրկել ցուրտ ափերդ, համբուրել շուրթերդ ամենաջերմ ձևով, բայց նրանք հավերժ փակ են. մորդ շատ էիր սիրում․․․

Քմծիծաղ ես տալիս, արցունքախառը ձայնով ասում. «Արվեստը ցավից է ծնվում»:

Խաբկանք․․․

Մնում է միայն համբուրել ափերի հակառակ կողմը. միակ մաքուր տեղն այդտեղ է մնացել․․․

Մնացածն այնքան չինական է․․․

․․․Արդեն գնո՞ւմ ես, Ռո՛զի, գոնե մի բան կեր, նոր գնա: Պետք չէ սոված մնալ, որովհետև ամենալավ հիշողությունները կուլ կգնան քեզ բաժին չհասած հացի կտորտանքներին: Երբ քնելուց առաջ քո առջև մի աման ճաշ շպրտող չլինի, անհավես, թեկուզ դժկամ, քեզնից հիասթափված դեմքով, ասելով. «Հա՛ց կեր. հալից ընկել ես, լղարել ես, հա՛ց կեր, նոր գնա քնելու», հիշողություններդ կհաղթեն քեզ։ Հա, հենց լղարել։ Հիշողություններից չեն նիհարում. Հիշողություններից հյուծվում ու լղարում են։ Ինձ անծանոթ շները սատկում են սոված՝ հպարտության մասին պատկերացում անգամ չունենալով, կարոտների մասին լռելով, որովհետև կան կարոտներ, որոնց մասին պիտի լռես հավետ, սատկացնես լեզվիդ տակ, մթության մեջ, բայց սրտումդ՝ երբեք, որքան էլ հարբած լինես, որքան էլ հիշողություններդ հաչեն վրադ:

Չգիտեմ` գնալուցդ հետո քաղաքը կկարոտի՞ քեզ, թե՞ ոչ, բայց հին զրույցների նման հավերժ կնստի ականջներումդ:

Ռո՛զի, ավելի լավ է՝ մոլորվես այս քաղաքում, քան հեռանաս, որովհետև հեռանալիս կորցնելու ես ինքդ քեզ:

Չգիտեմ՝ գնո՞ւմ ես, հեռանո՞ւմ ես, թե՞ լքում, բայց քեզնից հետո քաղաքի բոլոր փողոցները կսկսեմ քո անունով կոչել: Երբ հեռանաս, ժամի սլաքները էլ երբեք չեն խաչվի. քաղաքը կսկսի աստիճանաբար սպանել ինձ, որովհետև այստեղ իրականությունը միշտ պարտվում է հիշողություններին. հիշողությունները չեն մեռնում, հիշողությունները սպանում են մեզ:

Իսկ ես անզոր եմ․․․

Ես մնում եմ․․․

Հեղինակ՝ © Դավիթ Սամվելյան