Սմբատ Բունիաթյան |Ֆրանսուազ Սագան «Բարև, թախիծ» | (գրախոսական)

Հենց այն պատճառով, որ ժամանակը, դիպվածն ու բախտը բարեհաճ են եղել հեղինակի հանդեպ, նրա օրագրային գրառումներ հիշեցնող վեպը վաստակել է փառքի դափնիներ և համաշխարհային ճանաչում։ «Բարև, թախիծ» (1954) վեպը 19-ամյա Սագանի դեբյուտային ստեղծագործությունն է։ Գիրքը ստեղծվել է հետպատերազմյան Ֆրանսիայում՝ մի ժամանակաշրջանում, երբ հասարակությունը աստիճանաբար հեռանում էր ավանդաբար փոխանցվող բարոյական նորմերից, բայց դեռ պահպանում էր պահպանողական դիրքորոշումներ։ Եվ հենց այն պատճառով, որ վեպը մերժում էր «պարկեշտ հասարակության» կեղծավորությունը, այն դարձավ երիտասարդ սերնդի յուրօրինակ մանիֆեստ։

Վերնագիրը վերցված է Պոլ Էլյուարի հանրահայտ «Կյանքի կեսին» (À peine défigurée) բանաստեղծությունից, որը ֆրանսիական գրականության ամենաճանաչված քառատողերից է.

«Մնաս բարով, թախիծ,
Բարև, տխրություն,
Դու գրված ես առաստաղի գծերում,
Դու գրված ես սիրածս մարդու աչքերում»։

Սա հոգեբանական վեպ է, որտեղ, սակայն, առկա են որոշ վերլուծություններ, որոնք մնում են մակերեսային մակարդակում։ Սագանը հաջողությամբ է պատկերել երիտասարդության էգոցենտրիզմը և ազատության աղավաղված ընկալումը, բայց չի հասցրել դրանք փիլիսոփայական խոր ընդհանրացման։ Սեսիլի կերպարը հետաքրքիր է իր անկեղծությամբ, սակայն սահմանափակ՝ ինքնագիտակցության խորության տեսանկյունից։ Վեպում ողբերգությունը ծնվում է առանձնապես ոչ ծավալուն գաղափարներից, այլ հասունանում է մանր, առօրյա որոշումներից, ինչը ստեղծագործությանը տալիս է իրականության զգացում, բայց նաև սահմանափակում է դրա մտավոր ծավալը։ Կամյուի հոգեբանական արձակն ընդունելով իբրև ելակետ, կարող ենք ասել, որ Սագանի վեպում թերի է գոյաբանական խորությունը։ Եթե Սարտրի հոգեբանական արձակն ընդունենք իբրև ելակետ, կարող ենք եզրակացնել, որ «Բարև թախիծ» վեպում մակերեսային է «պատասխանատվության» գաղափարը, Մորիակի համեմատ՝ մեղքի և խղճի էքզիստենցիալ ապրումը։

Սագանի լեզուն պարզ է ու հասանելի, ինչը նպաստավոր է այն պարագայում, երբ ընթերցողը պատկանում է հասարակության գերակշիռ խավին։ Սակայն պարզ ու հասանելի լեզուն նաև սահմանափակում է վեպի գրական-գեղարվեստական մակարդակը։

Աննայի կերպարը կարևոր է գաղափարական հակասություն ստեղծելու տեսանկյունից, բայց այս կերպարը լիարժեք զարգացած չէ որպես ինքնուրույն անհատականություն։ Վեպի գրական արժեքը մեծապես պայմանավորված է իր ժամանակային և մշակութային ազդեցությամբ, քան բացարձակ գեղարվեստական նորարարությամբ։ Վեպը արդիական է, որովհետև ներկայացնում է հասունանալու թեման, երիտասարդության փնտրտուքը, ավագ և երիտասարդ սերունդների հակասությունները աշխարհընկալման, բարոյահոգեբանական հարցերում։ Ցուցանում է իրականությունից փախչելու վտանգը, որը նաև կործանարար է։ Բարձրացնում է ազատության և բարոյականության հավասարակշռության հարցը։ Վերջաբանում Աննայի մահն է, բայց մահը նաև այն հարվածն է, որ փշրում է Սեսիլի պատրանքները։ Սեսիլը հասկանում է, որ կյանքը խաղ չէ։ Նա կյանք է մտնում։ Նա ձևավորվում է։ Նա մոտենում է այն մակարդակին, որտեղ ավագ սերունդն է իր փորձառությամբ և կենաց բախումներով։

Սագանի հեղինակությունը որոշ չափով ուռճացված է, ինչը պայմանավորված ոչ միայն գրական, այլև սոցիալական և մշակութային գործոններով։ Ընդհանուր առմամբ, «Բարև, թախիծ» վեպը կարելի է գնահատել իբրև հաջողված, բայց ո´չ գլուխգործոց։ Վեպը, անկասկած, կարևոր է իբրև երիտասարդության հոգեբանական դիմանկար, սակայն սահմանափակ է՝ փիլիսոփայական իր խորությամբ։

Թախիծը որպես հասունացման խթան։ Վեպի սկզբում Սեսիլը ապրում է թեթև, անհոգ կյանքով՝ արևի, ծովի և հաճույքների մեջ։ Այս ժամանակաշրջանում թախիծը խորհրդանշում է Սեսիլի անցումը պատանեկան անմեղությունից դեպի հասուն մարդկանց հակասական աշխարհը։ Թախիծով է գալիս այն գիտակցությունը, որ կյանքը սոսկ հաճույք չէ։

Թախիծը որպես մեղքի և ինքնաճանաչման արտահայտություն։ Սեսիլի գործողությունները (հատկապես՝ Աննայի ճակատագրի հետ կապված), ծնում են հոգեկան խառնաշփոթ։ Թախիծը դառնում է մեղքի զգացման արտահայտություն։ Թախիծն այստեղ պարզապես տխրություն չէ, այլ՝ ներանձնական հեղափոխություն։ Ահա այս իմաստով թախիծը խորհրդանշում է խղճի ձայնը, որը չի կարելի լռեցնել։

Թախիծը որպես ազատության հակասություն։ Սեսիլը ձգտում է ազատության՝ առանց սահմանների։ Սակայն հենց այդ ազատությունն է ծնում այն թախիծը, որին մենք բոլորս անխուսափելիորեն բարևում ենք երբևէ։ Թախիծն այստեղ խորհրդանշում է արտաքին ազատության և ներքին դատարկության պարադոքսը։ Այլ խոսքով, երբ մարդը ապրում է սոսկ հաճույքի համար, նա անխուսափելիորեն բախվում է հոգևոր դատարկության։

Թախիծը որպես գոյաբանական վիճակ։ Սագանի աշխարհում թախիծը անցողիկ զգացմունք չէ, այլ՝ գոյության կերպ։ Այն առկա է անգամ ամենապայծառ պահերին։ Վեպի վերջում թախիծը վերադառնում է որպես մշտական ուղեկից՝ հիշեցնելով, որ կամուրջներ են փլուզվել և Սեսիլը այլևս չի կարող վերադառնալ իր նախկին անմեղությանը։

Ի լրումն կարող ենք ասել, որ Սագանի «Թախիծը» բազմաշերտ խորհրդանիշ է՝ իբրև հասունացում, որտեղ ակտիվ գործակիցներ են մեղքն ու խիղճը, ազատությունն ու պարտադրանքը, գոյաբանական լիցքն ու դատարկությունը։ Այսու, թախիծը պարզ տխրություն չէ, այլ մարդկային ինքնաճանաչման անխուսափելի փուլ։

Ֆրանսուազ Սագան և սեսիլ։ Համաշխարհային գրականության երևելի հերոսները, գրեթե բոլորը, իրենց հեղինակների հայելիներն են։ Այլ խոսքով, գրական կերպար ստեղծող ցանկացած հեղինակ իր հերոսին օժտում է նաև իր կենսագրության ինչ-ինչ մանրամասներով։ Նաև այս տեսանկյունից դիտարկենք Սագանին և Սեսիլին։ Սագանն իր վեպը գրել է 19 տարեկանում։ Սեսիլը պրոգրեսիվ երիտասարդ է նույնպես։ Նրանք երկուսն էլ, իբրև կյանք մտնող անհատներ, անխուսափելիորեն ունեն ներանձնական, հոգեբանական հակասություններ և հակասություններ հասարակության հետ։ Երկուսն էլ կապված են ազատ, որոշ չափով հեդոնիստական միջավայրի հետ` ծով, արև, հաճույքներ, անկախություն։ Երկուսն էլ օժտված են ցինիզով և զգայուն են միաժամանակ։ Նրանք դիտվում են իբրև թեթաբարո անհատներ, բայց խորքային են իրենց ներաշխարհներում և ինտելեկտուալ։

Մի քիչ խորանանք կերպարների և նրանց հոգեբանության մեջ։ Գլխավոր հերոսուհին 17-ամյա Սեսիլն է, որի անունից էլ շարադրված է պատմությունը։ Հոգեբանական տեսանկյունից, Սեսիլը դեռևս համապարփակ չձևավորված անձնավորություն է, պատանեկան էգոցենտրիզմի, ցինիզմի և չգիտակցված սիրո խառնուրդ։ Կյանքը ընկալում է որպես խաղ, որտեղ գլխավորը հաճույքն է, վախենում է պատասխանատվությունից և մեծանալուց, մանիպուլացնում է մարդկանց, բայց ցվերջ չի գիտակցում իր գործողությունների հետևանքները։

40 ամյա Ռեյմոնը, Սեսիլի հայրը, հեդոնիստ, կյանք վայելող մարդ է։ ժխտում է պարտավորությունները, դստերը ընդունում է որպես ընկեր, այլ ոչ որպես երեխա, ապրում է ներկայով, ունի գաղափարական խախուտ ողնաշար։

Աննա Լարսենը Սեսիլի և Ռեյմոնի հակապատկերն է։ Նա բարոյականության և ինտելեկտի մարմնավորումն է, անկեղծորեն ցանկանում է օգնել Սեսիլին, կյանքն ընկալում է խորքով, զգացմունքներով, բայց ընտրում է սխալ մարդկանց։ Նրա ողբերգության ակունքում իդեալի և իրականության բախումն է։

Էլզան Ռեյմոնի ժամանակավոր սիրուհին է։ Նա թեթևամիտ է, ենթարկվող, ուստի և դառնում է Սեսիլի խաղերի գործիքը։ Խորհրդանշում է բարձրաշխարհիկ կյանքի դատարկությունը։

Սիրիլը Սեսիլի երիտասարդ սիրեկանն է։ Նրանց փոխհարաբերություններով Սագանը ցույց է տալիս, թե ինչպիսին կարող է լինել երիտասարդական հրապուրանքը, որը, սակայն, անփորձ երիտասարդները շփոթում են իսկական, խորքային սիրո և կապվածության հետ։

Անտարակույս, վեպը խոշորացույցով է ներկայացնում սերունդների և նրանց աշխարհայացքների բախումը։ Սոցիալական մակարդակում, վեպը քննադատական խոսք է 1950-ականների բարձրաշխարհիկ հասարակության հասցեին։

Վեպի հենաշարժական համակարգը։ «Ես երջանիկ էի, բայց այդ երջանկությունը թեթև էր, անպատասխանատու»։ Սրա վրա է կառուցված վեպի առանցքային գաղափարը, որ հարցադրումներ ունի, քանզի Սագանը դիտարկում է երջանկությունն իբրև ոչ հարատև, փխրուն մի բան, որն անչափ անհրաժեշտ է մարդուն, բայց ընդմիշտ փախստական է մարդուց։ Հենց այդպես է որ կա։

«Թախիծը եկավ անսպասելի, ինչպես ամառային փոթորիկ»։ Իսկ սրան հենված է վեպի կառուցվածքը։ Այս փոխաբերությամբ է բացահայտված ճշմարտությունն առ այն, որ արտաքին թեթևության տակ կարող են լինել նաև ներանձնական ողբերգություններ։ Մենք բոլորս ենք այդ վիճակում։ Սակայն այստեղ, ցավոք, նկատվում է հոգեբանական տեսանկյունից ոչ լիովին հիմնավորված ողբերգության դրսևորում։

«Ես հասկացա, որ ամեն ինչ փոխվել է, և այդ փոփոխությունը անշրջելի է»։ «Հասկանալ» բառն այստեղ բացահայտում է վեպի հերոսուհու մտավոր աճը, որ պայմանավորված է կյանքի փորձ կուտակելու հետ։ Սակայն վեպում Սեսիլի ինքնագիտակցությունն այնուամենայնիվ մնում է սահմանափակ, քանզի նա հետևանքը հասկանում է առավել, իսկ պատճառները` թերի։

Փիլիսոփայական մակարդակում վեպը բարձրացնում է հետևյալ կարևոր հարցը. ի՞նչ գին ունի ազատությունը, և ի՞նչ գին կարող է վճարել ազատություն նախընտրող մարդը։

Գեղարվեստական մակարդակում վեպն ունի կարճ և լակոնիկ ոճ, հեգնանք և սարկազմ, խորհրդանիշներ՝ ծով (ազատություն), վիլլա (պատրանքային դրախտ), աշուն (իրականություն)։

Իրականության մակարդակում։ Ֆրանսուազ Սագանի «Բարև, թախիծ» վեպը հրատարակվեց 1954 թվականին ու դարձավ ֆրանսիական գրականության ամենաաղմկահարույց ստեղծագործություններից մեկը։ Ինչո՞ւ։ Որովհետև այս վեպը համարձակության և թարմության ձայնն էր, սթափեցնող ազդակ քաղքենիական իրականության մեջ, ինչպես, օրինակ` հիպպիների շարժումը Ամերիկայում։ Այսու, այս վեպը գրվել է ճիշտ ժամանակին (ինչպես նշել էի վերևում), ճիշտ տեղում և հատկապես այն դիտանկյունից, որ շատերն էին նախընտրում, բայց սոսկ փոքրամասնությունն էր դրսևորում կյանքը նաև այդ դիտանկյունով ընդունելու համարձակությունը։ Սագանի վեպը արդի իրականության այն էջն էր, որը շատերը կարդում էին թաքուն։ Նա, ով շրջեց այդ էջն ի տես ամենքի, հենց նա էլ վաստակեց փառքի դափնիներ ու իր տեղը գտավ համաշխարհային գրականության մեջ։ Այդ տեղը, իրավացիորեն, մեկ անուն ունի. «Թախիծ»։ «Բարև, թախիծ»-ը իր ուրույն ազդեցությունն է թողել ֆրանսիական գրականության վրա։ Քանզի համարվում է երիտասարդության հոգեբանությանն առնչվող արձակի կարևորագույն նմուշ։ Այն ճանապարհ բացեց գրական նոր ձայների համար, որոնք հետո արդեն համարձակվում էին խոսել դեռահասների զգացմունքային բարդությունների մասին՝ առանց բարոյական քարոզների։ Սագանի ստեղծագործական ձեռագիրը ձևավորվել է ֆրանսիական էքզիստենցիալիզմի ազդեցության ներքո, ինչը նկատելի է նրա հերոսների ներքին երկխոսություններում, ազատության և պատասխանատվության բախումների մեջ, բարոյականության սահմանների մշուշոտ պատկերացումների մեջ։ Նրա գրական մտածողության վրա, անշուշտ, ազդել են Ժան-Պոլ Սարտրը և Կամյուն, որոնց գործերում նույնպես առկա է անհատի ներանձնական ճգնաժամի, ինքնության փնտրտուքի և կյանքի անիմաստության թեման։

Թեմատիկ զուգահեռների մակարդակում։ Վեպն առնչվում է Ալբեր Կամյուի «Օտարը» վեպին` սոցիալական նորմերն անտեսելու տեսանկյունից։

Առնչվում է Ժան-Պոլ Սարտրի «Սրտխառնոց» վեպին` էքզիստենցիալ տագնապի տեսանկյունից։

Առնչվում է Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդի «Մեծն Գեթսբի» վեպին` կարծեցյալ շքեղության տակ առկա դատարկության տեսանկյունից։

Առնչվում է Իվան Տուրգենևի «Հայրեր և որդիներ» վեպին` սերունդների բախման տեսանկյունից։

Առնչվում է Ջերոմ Սելինջերի «Փրկիչը տարեկանի արտում» վեպին` երիտասարդության բողոքի տեսանկյունից։

«Բարև, թախիծ»-ը դժվար է անվանել խորապես նորարարական գործ։ Այն չի առաջարկում նոր փիլիսոփայական գաղափարներ և չի հասնում այնպիսի հոգեբանական խորության, ինչպիսին հանդիպում ենք Կամյուի կամ Սարտրի մոտ։ Սակայն այն ունի իր տեղը գրականության մեջ՝ որպես ժամանակի սոցիալական և հոգեբանական դիմանկար։

Սագանի հաջողությունը մասամբ պայմանավորված է նաև նրա կերպարով՝ երիտասարդ, ազատամիտ հեղինակ, ով բարձրացնում է թեմաներ, որոնք մինչ այդ հաճախ շրջանցվում էին։ Վեպն ունի անկեղծություն և անմիջականություն, որոնք հաճախ բացակայում են ավելի «ծանր» գրականության մեջ։ Սագանը կարողանում է փոխանցել զգացմունքների հոսքը՝ առանց ավելորդ բարդացման։ «Թախիծը մնաց ինձ հետ, ինչպես լուռ ուղեկից»։ Եզրափակիչ այս տրամադրությունը ամփոփում է վեպի հիմնական գաղափարը։ Այնինչ թախիծը, որպես այդպիսին և իր այլևայլ դրսևորումներով, երբեք չի հեռացել Ֆրանսուազ Սագանից` նրա ողջ կյանքի ընթացքում։ Գրողի կենսագրությունն ուսումնասիրելիս պարզ է դառնում, որ իր բուռն և թմրադեղերով հագեցած կյանքի ընթացքում նա բազմիցս և իսկապես ձգտել է` հետամտելով սոսկ մեկ նպատակ, որ կարող ենք ձևակերպել ընդամենը մեկ նախադասությամբ. «Մնաս բարով, թախիծ»։ Գուցե ճակատագրի հրամանով, գուցե մարդկային ուժերից վեր հանգամանքների հրամանով, Սագանն իր ողջ կյանքում կրել է թախիծն իբրև լուծ, իբրև բանդագուշանք, իբրև անխուսափելիություն։ Այն թախիծը, որին երբևէ մի անգամ բարևել էր։ Համայն մարդկության համար այդ թախիծը մնում է իբրև միջինից բարձր մակարդակով հոգեբանական արձակ, իսկ Սագանի համար` իբրև հավիտենական ողբերգություն։

Հեղինակ՝ © Սմբատ Բունիաթյան