Ամալյա Սողոմոնյան | Հովիկ Աֆյանի «Խոզի տարի» վեպը

«Եթե տուն տանող ճանապարհ չկա, ուրեմն աշխարհի բոլոր ճանապարհները տանում են ոչ մի տեղ»:

Հովիկ Աֆյան «Խոզի տարի»

Հովիկ Աֆյանի «Խոզի տարի» վեպը հարավսլավական ներքնազգեստի, «կարմիր հոկտեմբեր» դաշնամուրի, քամիներ բռնող տղերքի, գործ տվողների, Սթայնբեքի և ոչ միայն իր «Մեր հոգսերի ձմեռի» (որոնց ընթացքում ձյուն է գալիս ու ծածկում ամեն գեղեցիկ բան, այդ թվում՝ մարդկային բոլոր մեղքերը), Արմեն Տերտերյանի, Էլվինա Մակարյանի, իսկ զուգահեռ իրականությունում սպիտակ նիվայի մեջ Արամ Ասատրյան լսողների, գետն անցնողների ու նկուղում հավաքվողների, գնացողների ու մնացողների, փախչողների ու կռվողների, Թուրքիայից ապրանք բերողների, լևի լույսի ու լևի բուժքույրերի, մի տաշեղ պոկողների, մի քյար ունենեցողների, գիտնական բոմժերի, Ավանգարդ թերթի, Գարուն ամսագրի, գետի մի կողմում «Թուրք եմ, ազնիվ եմ, աշխատասեր եմ», մյուս կողմում թուրքական հագուստով սպիտակ նիվայի մեջ «սև, սև աչեր» լսող սերնդի, դատավոր Ֆելոյի, մանկության տարիներին խաղալիքներ չունեցածների ու մուռը պետությունից հանողների, Մեսչյանի «Խորանը երկրիս ներսից էր քանդվում ու արդեն վաղուց» երգը լսողների, Առագաստում ջազ լսողների, 2007 թվականի գույք՝ պարտքի դիմաց պետական ծրագիրը իրականացնողների ու Սփյուռքի նախարարության «Արի տուն» ծրագրի, ոտքերն ու ուսերը բաց կին գրողների, սեփական սխալների ոտնահետքերը ավելով ջնջողների, Սովետի ժամանակ քրեորեն հետապնդվողների ու հերոս տղերքի, փողով նյութ գրողների, կամ փողով չգրողների ու կարմիր շրթներկով ուղիղ եթեր մտնողների ու զոհվածների անուն-ազգանունները կարդացող հեռուստամեկնաբանների, փախստականներով, որբացած երեխաներով ու այրիացած կանանցով լցված երկրի, լուռ կամ քֆուրչի դարձած մտավորականների, հաղթողից պարտված դարձած երկրի ու երազողների՝ աներազ մնացած երկրի, ահեղ կամ կրակե, կամ արյուն թքող մայրերի դատաստանի, անգերեզման անհայրենինքների, աշխարհի միակ խոզաբուծարան ունեցող գոճու, հիշողությունների, անցյալ չունեցողների, խոզի սիրտ ունեցողների, ճաքեր տված պատերի, տուն տանող ու անհայտ ճանապարհների, ջերմություն փնտրող ողջերի ու արդեն ջերմություն գտած մեռելների, ոտքերի տակ հողը չզգացողների ու էդ նույն հողի համար նահատակված տղերքի մասին է:

Ներկայացնելով 1983, 1995, 2019 և 2031 թվականները՝ Աֆյանը խոզի սիմվոլի օգնությամբ փորձում է բացահայտել հայ մարդու ընդհանրական կերպարը: Կարող ենք, իհարկե, ասել, որ վեպը քաղաքական ենթատեքստ ունի, սակայն այն ավելի շատ հասարակական, հետպատերազմական հույզերի տակ գրված ստեղծագործություն է: Ինչպես հենց ինքն է նշում վեպում Կռիլովի հայտնի առակի հերոսների պես, հայերը սայլը քաշում, բայց չեն շարժում տեղից: Սխալները գործում, բայց դասեր չեն քաղում: «Խաղաղ, բայց դառը ժամանակներ էին: Դառը ու մի տեսակ դատարկ՝ երկրով մեկ կառուցվող ու լքվող անթիվ բնակարանների պես»: «Հայ մարդն ամենաշատը տուն է կառուցել ու սեփական տնից հրաժարվել»: Տունը կառուցել, ընտանիք կազմել, ամեն ինչ արել երջանիկ լինելու համար ու մենակ մնացել, հետո գոռացել ցավից ու անզորությունից: «Մենակ մնացած մարդկանց հաճախ թվում է, որ եթե գոռան, իրենց ձայնն անպայման կլսեն նրանք, ովքեր իրենց մենակ են թողել»: Լքել, լքվել, հեռացել երկրից, տնից, ընտանիքից, բայց հույսը չեն կորցրել: «Հաղթելու համար պարտադիր չէ, որ մայիս լինի»:

«90-ականնների Հայաստանում շատերն էին անհետ կորում, ու ոչ միայն պատերազմում: Շատերն ու շատերի երազանքները՝ մայրամուտի պայծառ շողի նման»: «Ոչ ոք չի հեռանում այնտեղից, որտեղ խաղաղություն է», ասում է Աֆյանը, բայց պատերազմից հետո, նույնիսկ հաղթած երկրից հեռանում էին հարյուրներով, հազարներով, որովհետև բարդ է ապրել մութ ու ցուրտ պայմաններում, սոված ու ծեծված:

«Իսկ դու գիտե՞ս ինչու է մեր երկիրը շատ փոքր, որովհետև մեզ ասում են խելոք մնացեք, ու մենք խելոք ենք մնում»: Ահա, հայտնվում է մեկը, ով ուզում է արդարություն ու հավասարություն: Բոլորը հավատում են նրան, չէ որ նույնիսկ երկրի թիվ մեկ բախտագուշակն է այդպես կարծում: «Խոզի տարում ծնվածները բացառիկ բարի սիրտ ունեն, ու հենց նրանց ղեկավարմամբ է հնարավոր վերջապես երկրում լիակատար արդարություն հաստատել»: Հրապարակը լիքն է՝ գիտնականներ, նկարիչներ, հավատացյալներ, անհավատներ, իսկ տարածաշրջանը լուռ հետևում է թե ինչպես է Քաջ Նազարը կրկին թագավոր դառնում:

2019 թվական, նոր աշխարհ, շատ ու բաց ճանապարհներ, քիչ մարդիկ: Հետզհետե մարող հեղափոխական հույսեր: 24-ամյա ՊՆ նախարարը զեկուցում է 36-ամյա գերագույն գլխավոր հրամանատարին, որ թշնամին հարձակվել է սահմանի ամբողջ երկայնքով: Պատերազմ, կորուստներ: «Տեսնես՝ քանի՞ հոգի գնաց պատերազմ ու քանիսը մնացին այնտեղ: Ըստ մամուլի չէ, իրականում», հարցնում է Աֆյանն ու եզրահանգում, որ Աստված չի հասցնում լսել բոլորի աղոթքները:

Հեղինակ՝ © Ամալյա Սողոմոնյան